Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν βρεθεί κάποια στιγμή μπροστά σε μια υποχρέωση γνωρίζοντας πολύ καλά ότι πρέπει να την ολοκληρώσουν και παρ’ όλα αυτά έχουν καταλήξει να κάνουν σχεδόν οτιδήποτε άλλο. Μπορεί να είναι μια εργασία που πρέπει να παραδοθεί, ένα τηλεφώνημα που αποφεύγουμε εδώ και ημέρες, η τακτοποίηση του σπιτιού, η έναρξη άσκησης, ένα ραντεβού που πρέπει να κλείσουμε ή ακόμη και μια σημαντική απόφαση που συνεχώς μεταθέτουμε για αργότερα. Γνωρίζουμε ότι η αναβολή πιθανότατα θα κάνει τα πράγματα δυσκολότερα. Ξέρουμε ότι αύριο θα έχουμε λιγότερο χρόνο και περισσότερο άγχος. Μερικές φορές έχουμε ήδη υποσχεθεί στον εαυτό μας πολλές φορές ότι «σήμερα θα το κάνω». Παρ’ όλα αυτά, όταν έρχεται η στιγμή να ξεκινήσουμε, βρίσκουμε έναν ακόμη λόγο για να το αφήσουμε λίγο αργότερα.
Αυτή η αντίφαση είναι που κάνει την αναβλητικότητα τόσο ενδιαφέρουσα ψυχολογικά. Αν γνωρίζουμε ότι κάτι είναι σημαντικό και πραγματικά θέλουμε να το ολοκληρώσουμε, γιατί συμπεριφερόμαστε με τρόπο που δυσκολεύει τον ίδιο μας τον στόχο; Η εύκολη απάντηση είναι ότι είμαστε τεμπέληδες ή ότι δεν έχουμε αρκετή αυτοπειθαρχία. Στην πραγματικότητα, όμως, η αναβλητικότητα είναι συχνά πιο σύνθετη. Πίσω από την απόφαση να αφήσουμε κάτι για αργότερα μπορεί να υπάρχουν δυσάρεστα συναισθήματα, φόβος, αντίσταση, θυμός, ανία ή η ανάγκη να αποφύγουμε προσωρινά κάτι που μας δημιουργεί ψυχική ένταση.
Η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς κακή διαχείριση του χρόνου
Όταν κάποιος αναβάλλει συστηματικά, είναι εύκολο να θεωρήσει ότι το πρόβλημά του είναι οργανωτικό. Αγοράζει ένα καινούργιο ημερολόγιο, δημιουργεί λίστες υποχρεώσεων, κατεβάζει μια εφαρμογή παραγωγικότητας ή υπόσχεται στον εαυτό του ότι από τη Δευτέρα θα ακολουθεί αυστηρότερο πρόγραμμα. Αυτές οι πρακτικές μπορούν ασφαλώς να βοηθήσουν. Αν όμως το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι ξεχνάμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά ότι δυσκολευόμαστε να αντιμετωπίσουμε το πώς μας κάνει να αισθανόμαστε μια συγκεκριμένη υποχρέωση, τότε η καλύτερη οργάνωση από μόνη της μπορεί να μην είναι αρκετή.
Συνήθως ο άνθρωπος που αναβάλλει γνωρίζει τι πρέπει να κάνει. Μερικές φορές το γνωρίζει τόσο καλά ώστε η συγκεκριμένη υποχρέωση βρίσκεται συνεχώς στο πίσω μέρος του μυαλού του. Αυτό που δυσκολεύεται να κάνει είναι να ανεχτεί τη δυσφορία που συνδέεται με την έναρξή της.
Μια εργασία μπορεί να μας φαίνεται βαρετή, δύσκολη ή κουραστική. Μπορεί να φοβόμαστε ότι δεν θα τα καταφέρουμε αρκετά καλά ή ότι θα αξιολογηθούμε αρνητικά. Μπορεί να μας προκαλεί άγχος επειδή δεν ξέρουμε από πού να αρχίσουμε. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί απλώς να μη θέλουμε να κάνουμε κάτι που αισθανόμαστε ότι μας έχει επιβληθεί. Η αναβολή μάς προσφέρει τότε κάτι πολύ συγκεκριμένο: προσωρινή ανακούφιση.
Η προσωρινή ανακούφιση που μας κρατά εγκλωβισμένους
Ας υποθέσουμε ότι πρέπει να ξεκινήσουμε μια απαιτητική εργασία. Μόλις τη σκεφτούμε αισθανόμαστε άγχος και πίεση. Αντί να ξεκινήσουμε, αποφασίζουμε να δούμε για λίγο το κινητό μας, να τακτοποιήσουμε κάτι άσχετο ή να ασχοληθούμε με μια ευκολότερη υποχρέωση. Για λίγη ώρα αισθανόμαστε καλύτερα. Δεν χρειάζεται πλέον να αντιμετωπίσουμε το άγχος της δύσκολης εργασίας. Αυτή η μικρή ανακούφιση είναι σημαντική, επειδή μαθαίνει στον εγκέφαλό μας ότι η αποφυγή «λειτουργεί». Όταν απομακρυνόμαστε από αυτό που μας προκαλεί δυσφορία, η ένταση μειώνεται προσωρινά. Το πρόβλημα είναι ότι η υποχρέωση δεν εξαφανίζεται. Παραμένει εκεί και συχνά γίνεται πιο απαιτητική όσο περνά ο χρόνος. Τώρα, εκτός από την αρχική δυσφορία, έχουμε λιγότερο χρόνο, περισσότερη πίεση και πιθανώς ενοχές επειδή δεν ξεκινήσαμε νωρίτερα. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Αναβάλλουμε για να αποφύγουμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα, η αναβολή δημιουργεί καινούργια δυσάρεστα συναισθήματα και στη συνέχεια προσπαθούμε να αποφύγουμε και αυτά αναβάλλοντας ακόμη περισσότερο.
Είναι πραγματικά τεμπελιά;
Η λέξη «τεμπελιά» χρησιμοποιείται συχνά ως γενική εξήγηση για την αναβλητικότητα, αλλά συνήθως δεν μας βοηθά να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει. Αντίθετα, μπορεί να μετατραπεί εύκολα σε έναν αρνητικό χαρακτηρισμό του εαυτού μας: «είμαι τεμπέλης», «δεν έχω θέληση», «ποτέ δεν ολοκληρώνω τίποτα». Η ανάγκη για ξεκούραση και εξοικονόμηση ενέργειας είναι φυσιολογική. Δεν μπορούμε να είμαστε συνεχώς παραγωγικοί ούτε χρειάζεται κάθε διαθέσιμη στιγμή της ημέρας μας να αξιοποιείται για κάποιον στόχο. Υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να επιλέγουμε συνειδητά να ξεκουραστούμε και στο να περνάμε ώρες αποφεύγοντας κάτι ενώ ταυτόχρονα αισθανόμαστε ενοχές που δεν το κάνουμε. Στην πρώτη περίπτωση η ξεκούραση εξυπηρετεί μια πραγματική ανάγκη. Στη δεύτερη, η αποφυγή συχνά δεν είναι ιδιαίτερα ξεκούραστη. Μπορεί να βλέπουμε μια σειρά ή να χαζεύουμε στο κινητό, αλλά ένα μέρος της προσοχής μας παραμένει στην υποχρέωση που περιμένει.
Γι’ αυτό, αντί να ρωτήσουμε αμέσως «γιατί είμαι τόσο τεμπέλης;», μπορεί να είναι περισσότερο χρήσιμο να αναρωτηθούμε «τι είναι αυτό που προσπαθώ να αποφύγω αυτή τη στιγμή;».
Η αναβλητικότητα ως αντίσταση στο «πρέπει»
Ορισμένες φορές δεν αντιστεκόμαστε τόσο στην ίδια την εργασία όσο στην αίσθηση ότι κάποιος άλλος αποφασίζει τι πρέπει να κάνουμε. Αυτό μπορεί να συμβαίνει ακόμη και όταν ο «άλλος» είναι ουσιαστικά ο ίδιος μας ο εαυτός. Μπορεί, για παράδειγμα, να έχουμε δημιουργήσει ένα ιδιαίτερα αυστηρό πρόγραμμα και να απαιτούμε από τον εαυτό μας να είναι συνεχώς παραγωγικός. Όταν δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε σε αυτές τις απαιτήσεις, αυξάνουμε ακόμη περισσότερο την πίεση: «πρέπει να προσπαθήσω περισσότερο», «δεν επιτρέπεται να χάσω άλλη μέρα», «πρέπει επιτέλους να σοβαρευτώ». Όσο περισσότερο μιλάμε στον εαυτό μας με αυτόν τον τρόπο, τόσο πιθανότερο είναι να δημιουργηθεί εσωτερική αντίσταση. Ένα μέρος μας απαιτεί και ένα άλλο μέρος αρνείται να συνεργαστεί.
Η λύση δεν είναι απαραίτητα να εγκαταλείψουμε τις υποχρεώσεις μας. Μπορεί όμως να χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί τους. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «πρέπει να το κάνω και δεν έχω καμία επιλογή» και στο «επιλέγω να το κάνω επειδή εξυπηρετεί έναν στόχο που έχει σημασία για εμένα». Η εργασία μπορεί να παραμένει το ίδιο βαρετή, αλλά η δεύτερη διατύπωση επαναφέρει ένα μέρος της αίσθησης προσωπικής επιλογής.
Ο φόβος της αποτυχίας και η τελειομανία
Πίσω από την αναβλητικότητα μπορεί επίσης να υπάρχει φόβος. Αν μια εργασία είναι σημαντική για εμάς, η έναρξή της μας φέρνει αντιμέτωπους με την πιθανότητα να μην τα καταφέρουμε όπως θα θέλαμε. Για έναν άνθρωπο με έντονη τελειομανία, το να ξεκινήσει μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο, επειδή στο μυαλό του δεν χρειάζεται απλώς να ολοκληρώσει κάτι αλλά να το κάνει εξαιρετικά καλά. Όσο υψηλότερες είναι οι απαιτήσεις, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνεται η δυσφορία πριν από την έναρξη. Η αναβολή λειτουργεί τότε προστατευτικά, τουλάχιστον προσωρινά. Όσο δεν έχουμε ξεκινήσει, δεν έχουμε ακόμη αποτύχει. Μπορούμε να διατηρούμε την ιδέα ότι θα μπορούσαμε να τα καταφέρουμε πολύ καλά «αν είχαμε περισσότερο χρόνο».
Ακόμη και όταν τελικά ολοκληρώνουμε την εργασία την τελευταία στιγμή, μπορούμε να αποδώσουμε ένα μέτριο αποτέλεσμα στην έλλειψη χρόνου αντί στις ικανότητές μας. Με αυτόν τον τρόπο η αναβλητικότητα μπορεί, παράδοξα, να προστατεύει προσωρινά την αυτοεικόνα μας. Το κόστος βέβαια είναι σημαντικό, καθώς η πίεση αυξάνεται, η ποιότητα της δουλειάς μπορεί να επηρεαστεί και ενισχύεται η πεποίθηση ότι «λειτουργώ μόνο υπό πίεση».
«Θα το κάνω αύριο»
Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της αναβλητικότητας είναι η αίσθηση ότι στο μέλλον θα είμαστε κατά κάποιον τρόπο διαφορετικοί. Αύριο θα έχουμε περισσότερη ενέργεια, περισσότερη διάθεση και περισσότερη αυτοπειθαρχία, τη Δευτέρα θα ξεκινήσουμε τη γυμναστική κλπ. Μερικές φορές αυτό είναι απολύτως λογικό. Υπάρχουν πράγματι στιγμές στις οποίες χρειάζεται να δώσουμε προτεραιότητα σε κάτι σημαντικότερο και να αφήσουμε μια άλλη υποχρέωση για αργότερα. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν συμπεριφερόμαστε σαν να έχουμε απεριόριστο χρόνο και σαν ο μελλοντικός εαυτός μας να έχει πάντα περισσότερες δυνατότητες από τον σημερινό. Στην πραγματικότητα, ο αυριανός μας εαυτός πιθανότατα θα έχει τις ίδιες δυσκολίες, μαζί με τις καινούργιες υποχρεώσεις που θα έχουν προστεθεί. Η συνειδητοποίηση ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος δεν χρειάζεται να μας γεμίζει άγχος. Μπορεί να μας βοηθήσει να είμαστε περισσότερο συνειδητοί σχετικά με το πού θέλουμε να επενδύσουμε την ενέργειά μας και ποια πράγματα δεν θέλουμε να αναβάλλουμε επ’ αόριστον.
Ο φαύλος κύκλος της ενοχής
Ένα από τα δυσκολότερα στοιχεία της χρόνιας αναβλητικότητας είναι ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει τη σχέση μας με τον εαυτό μας. Όσο περισσότερο αναβάλλουμε, τόσο περισσότερο μπορεί να θυμώνουμε με τον εαυτό μας. Αρχίζουμε να χρησιμοποιούμε χαρακτηρισμούς όπως «τεμπέλης», «ανεύθυνος» ή «ανίκανος». Υποσχόμαστε ότι την επόμενη φορά θα είμαστε αυστηρότεροι. Η αυστηρότητα όμως αυξάνει την πίεση και η αυξημένη πίεση μπορεί να κάνει την επόμενη εργασία ακόμη πιο δυσάρεστη. Έτσι η αναβλητικότητα δεν αφορά πλέον μόνο μια υποχρέωση. Αρχίζει να επηρεάζει την αυτοεκτίμησή μας.
Για να σπάσει αυτός ο κύκλος, χρειάζεται να μετακινηθούμε από την αυτοκριτική στην κατανόηση. Η κατανόηση δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε κάθε αναβολή ή ότι παραιτούμαστε από τις ευθύνες μας. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει ώστε να μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα.
Τι μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά;
Όταν παρατηρούμε ότι αναβάλλουμε κάτι, μια χρήσιμη πρώτη ερώτηση δεν είναι «πώς θα αναγκάσω τον εαυτό μου να το κάνει;», αλλά «τι αισθάνομαι όταν σκέφτομαι ότι πρέπει να το κάνω;».
Αν η απάντηση είναι άγχος, μπορούμε να εξετάσουμε τι ακριβώς φοβόμαστε. Αν είναι ανία, μπορούμε να δεχτούμε ότι για ένα περιορισμένο διάστημα θα χρειαστεί να κάνουμε κάτι που δεν μας ευχαριστεί. Αν είναι θυμός ή αγανάκτηση, μπορούμε να αναρωτηθούμε απέναντι σε ποιον ή σε τι αντιστεκόμαστε. Αν είναι φόβος αποτυχίας, μπορεί να χρειάζεται να επανεξετάσουμε τις απαιτήσεις που έχουμε από τον εαυτό μας.
Παράλληλα, βοηθά να μειώσουμε το μέγεθος της πρώτης κίνησης. Όταν μια εργασία φαίνεται τεράστια, η σκέψη ότι πρέπει να την ολοκληρώσουμε μπορεί να μας παραλύει. Δεν χρειάζεται όμως να ολοκληρώσουμε τα πάντα για να ξεκινήσουμε. Μπορούμε να ανοίξουμε το έγγραφο, να γράψουμε την πρώτη παράγραφο, να κάνουμε ένα τηλεφώνημα ή να ασχοληθούμε για δέκα λεπτά. Η έναρξη συχνά είναι δυσκολότερη από τη συν.
Να καταλάβουμε τι μας λέει η αναβλητικότητα
Η αναβλητικότητα δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως ένα ελάττωμα χαρακτήρα. Μπορεί να είναι μια συμπεριφορά που έχει αποκτήσει συγκεκριμένη λειτουργία στη ζωή μας. Μας βοηθά προσωρινά να αποφύγουμε κάτι που μας προκαλεί άγχος, ανία, φόβο, θυμό ή πίεση. Ακριβώς γι’ αυτό δεν αρκεί πάντα να προσπαθήσουμε να γίνουμε περισσότερο πειθαρχημένοι. Αν δεν καταλάβουμε τι αποφεύγουμε, είναι πιθανό να συνεχίσουμε να αναζητούμε διαφορετικούς τρόπους για να μην το αντιμετωπίσουμε.
Ο στόχος δεν είναι επίσης να μην αναβάλουμε ποτέ τίποτα. Υπάρχουν στιγμές στις οποίες η αναβολή μιας υποχρέωσης είναι λογική, επειδή κάτι άλλο είναι σημαντικότερο ή επειδή πραγματικά χρειαζόμαστε ξεκούραση. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αναβολή γίνεται ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε οτιδήποτε μας προκαλεί δυσφορία.
Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα παρατηρήσουμε ότι για ακόμη μία φορά αποφεύγουμε κάτι που γνωρίζουμε ότι χρειάζεται να γίνει, να μην βιαστούμε να χαρακτηρίσουμε τον εαυτό μας τεμπέλη. Μπορούμε αντίθετα να αναρωτηθούμε: «Τι είναι αυτό που κάνει τόσο δύσκολο για εμένα να ξεκινήσω;». Όταν κατανοήσουμε τη λειτουργία της αναβλητικότητας, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να αλλάξουμε και τη συμπεριφορά. Όχι επειδή πιέσαμε ακόμη περισσότερο τον εαυτό μας, αλλά επειδή αρχίσαμε να καταλαβαίνουμε τι ακριβώς προσπαθούσε να αποφύγει.
Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα επικοινωνήσετε μαζί μου.