Υπάρχουν άνθρωποι των οποίων η γνώμη έχει ιδιαίτερη σημασία για εμάς. Είναι οι σύντροφοι, οι φίλοι, οι συγγενείς μας ή άνθρωποι με τους οποίους έχουμε μια σημαντική προσωπική ή επαγγελματική σχέση. Είναι επομένως αναμενόμενο να μας επηρεάζει όταν αισθανόμαστε ότι ένας από αυτούς απομακρύνεται, μας απορρίπτει ή αλλάζει στάση απέναντί μας. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις στις οποίες η αντίδρασή μας είναι δυσανάλογα έντονη σε σχέση με τη σημασία που έχει πραγματικά ο συγκεκριμένος άνθρωπος στη ζωή μας.
Μπορεί, για παράδειγμα, να αντιληφθούμε ότι κάποιος από το επαγγελματικό ή κοινωνικό μας περιβάλλον δεν μας συμπαθεί ιδιαίτερα. Δεν έχουμε στενή σχέση μαζί του και η γνώμη του πιθανότατα δεν επηρεάζει ουσιαστικά τη ζωή μας. Μπορεί ακόμη και εμείς οι ίδιοι να μην αισθανόμαστε ιδιαίτερη συμπάθεια για εκείνον. Παρ’ όλα αυτά, η σκέψη ότι δεν μας συμπαθεί μπορεί να μας απασχολήσει πολύ περισσότερο από όσο θα περιμέναμε. Αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε αν κάναμε κάτι λάθος, αν είπαμε κάτι που παρεξηγήθηκε, τι άποψη έχει σχηματίσει για εμάς και αν θα έπρεπε να κάνουμε κάτι για να αλλάξουμε την κατάσταση.
Γιατί όμως μας ενδιαφέρει τόσο πολύ η αποδοχή ακόμη και ανθρώπων που δεν είναι σημαντικοί για εμάς; Η απάντηση συχνά δεν βρίσκεται τόσο στο συγκεκριμένο πρόσωπο όσο σε αυτό που σημαίνει για εμάς η απόρριψη.
Η ανάγκη για αποδοχή και σύνδεση
Η ανάγκη να ανήκουμε και να αισθανόμαστε αποδεκτοί αποτελεί βασικό κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας εξαρτόμαστε από τους σημαντικούς ανθρώπους γύρω μας όχι μόνο για τη φροντίδα και την προστασία μας, αλλά και για να αναπτύξουμε σταδιακά μια αίσθηση ασφάλειας και σταθερότητας. Μέσα από αυτές τις πρώτες σχέσεις αρχίζουμε να μαθαίνουμε τι σημαίνει εγγύτητα, πώς αντιμετωπίζονται οι διαφωνίες και τι συμβαίνει όταν κάποιος θυμώνει ή απογοητεύεται μαζί μας.
Καθώς μεγαλώνουμε, φυσικά, οι συνθήκες αλλάζουν. Ως ενήλικες μπορούμε να επιλέγουμε τις σχέσεις μας, να απομακρυνόμαστε από ανθρώπους που δεν μας ταιριάζουν και να διαφωνούμε χωρίς να εξαρτάται η επιβίωσή μας από την αποδοχή τους. Παρ’ όλα αυτά, το συναισθηματικό μας σύστημα δεν ακολουθεί πάντοτε αυτή τη λογική με τον ίδιο τρόπο. Για τον λόγο αυτό, η κοινωνική απόρριψη μπορεί να προκαλεί έντονη δυσφορία ακόμη και όταν γνωρίζουμε ότι η γνώμη του συγκεκριμένου ανθρώπου δεν θα έπρεπε αντικειμενικά να έχει τόσο μεγάλη σημασία. Το ουσιαστικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πάντα «γιατί θέλω να με συμπαθεί αυτός ο άνθρωπος;». Πιο χρήσιμο μπορεί να είναι να αναρωτηθούμε τι σημαίνει για εμάς το γεγονός ότι κάποιος δεν μας αποδέχεται ή δεν έχει θετική γνώμη για εμάς.
Όταν η δυσαρέσκεια των άλλων γίνεται πηγή άγχους
Δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο στην απόρριψη. Κάποιος μπορεί να μάθει ότι ένας συνάδελφος δεν τον συμπαθεί και να το προσπεράσει σχετικά εύκολα, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να το σκέφτεται για ημέρες, προσπαθώντας να καταλάβει τι πήγε στραβά. Αυτή η διαφορετική αντίδραση μπορεί να συνδέεται, μεταξύ άλλων, με προηγούμενες εμπειρίες και με τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε τις σχέσεις. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η αποδοχή είναι σχετικά σταθερή, έχει περισσότερες ευκαιρίες να μάθει ότι μια διαφωνία ή ένας θυμός δεν σημαίνει απαραίτητα απώλεια της σχέσης. Ένας γονέας μπορεί να θυμώσει ή να διαφωνήσει μαζί του και, παρ’ όλα αυτά, η σχέση να παραμένει ασφαλής. Σταδιακά, το παιδί μπορεί να κατανοήσει ότι η προσωρινή δυσαρέσκεια του άλλου δεν ισοδυναμεί με εγκατάλειψη ή απόρριψη.
Δεν μεγαλώνουν όμως όλοι οι άνθρωποι μέσα σε τέτοιες συνθήκες. Σε ορισμένες οικογένειες, η αποδοχή μπορεί να βιώνεται ως ασταθής ή να εξαρτάται από συγκεκριμένες συμπεριφορές. Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να αισθάνεται ότι πρέπει να είναι ήσυχο, ευχάριστο, επιτυχημένο ή ιδιαίτερα προσεκτικό ώστε να διατηρείται η ηρεμία στο σπίτι. Μπορεί επίσης να έχει μεγαλώσει με έναν γονέα επικριτικό, απρόβλεπτο ή συναισθηματικά απόμακρο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το παιδί μπορεί να μάθει να παρατηρεί πολύ προσεκτικά τις αντιδράσεις των άλλων. Ένας διαφορετικός τόνος στη φωνή, μια αλλαγή στην έκφραση του προσώπου ή μια ξαφνική σιωπή μπορεί να αποκτούν μεγάλη σημασία, επειδή το παιδί προσπαθεί να καταλάβει αν κάτι έχει αλλάξει στη σχέση και αν χρειάζεται να κάνει κάτι για να αποκαταστήσει την ισορροπία. Αυτή η προσαρμογή μπορεί να ήταν χρήσιμη μέσα στο περιβάλλον στο οποίο αναπτύχθηκε. Στην ενήλικη ζωή, όμως, μπορεί να εκφράζεται ως έντονη ευαισθησία απέναντι στη δυσαρέσκεια ή την απόρριψη των άλλων.
Γιατί υπεραναλύουμε τις αντιδράσεις των άλλων;
Ένας συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται αυτή η ευαισθησία είναι η υπερανάλυση των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Μπορεί να φύγουμε από μια συνάντηση και να αρχίσουμε να αναπαράγουμε στο μυαλό μας τη συζήτηση, προσπαθώντας να καταλάβουμε αν είπαμε κάτι που ενόχλησε τον άλλον ή αν κάποια αντίδρασή του έκρυβε δυσαρέσκεια. Το ίδιο μπορεί να συμβεί όταν στέλνουμε ένα μήνυμα και η απάντηση καθυστερεί ή είναι πιο σύντομη από ό,τι περιμέναμε. Ενώ υπάρχουν πολλές πιθανές εξηγήσεις, το μυαλό μπορεί να οδηγηθεί γρήγορα στο συμπέρασμα ότι εμείς κάναμε κάτι λάθος.
Σε αυτές τις στιγμές δεν προσπαθούμε μόνο να καταλάβουμε τι συνέβη. Συχνά προσπαθούμε να αποκτήσουμε βεβαιότητα για το τι σκέφτεται ο άλλος και για το αν η σχέση παραμένει ασφαλής. Το πρόβλημα είναι ότι στις ανθρώπινες σχέσεις η απόλυτη βεβαιότητα σπάνια είναι εφικτή. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια τι σκέφτεται κάθε άνθρωπος, πώς ερμήνευσε κάθε λέξη μας ή ποιοι άλλοι παράγοντες επηρεάζουν τη συμπεριφορά του. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να αποκτήσουμε αυτή τη βεβαιότητα, τόσο περισσότερο μπορεί να εγκλωβιζόμαστε στην υπερανάλυση. Παρατηρούμε περισσότερες λεπτομέρειες, αναζητούμε περισσότερες ενδείξεις και τελικά αυξάνεται το άγχος που αρχικά προσπαθούσαμε να μειώσουμε.
Δεν είναι πάντα θέμα χαμηλής αυτοεκτίμησης
Συχνά θεωρούμε ότι ένας άνθρωπος που επηρεάζεται έντονα από τη γνώμη των άλλων έχει απαραίτητα χαμηλή αυτοεκτίμηση. Αυτό όμως είναι μια αρκετά απλουστευμένη εξήγηση. Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει τις ικανότητές του, να έχει επιτυχίες, να διατηρεί ουσιαστικές σχέσεις και γενικά να έχει μια αρκετά θετική εικόνα για τον εαυτό του, αλλά να δυσκολεύεται πολύ όταν αντιλαμβάνεται ότι κάποιος είναι θυμωμένος, απογοητευμένος ή αρνητικός απέναντί του.
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να πιστεύουμε ότι έχουμε αξία και στο να μπορούμε να παραμένουμε συναισθηματικά σταθεροί όταν κάποιος δεν μας εγκρίνει. Στη δεύτερη περίπτωση, το ζήτημα αφορά περισσότερο την ανοχή μας απέναντι στη δυσαρέσκεια και την απόρριψη. Μπορούμε να δεχτούμε ότι κάποιος έχει αρνητική γνώμη για εμάς χωρίς να αισθανθούμε την ανάγκη να την αλλάξουμε αμέσως; Μπορούμε να συνεχίσουμε να εμπιστευόμαστε τη δική μας αντίληψη για τον εαυτό μας όταν ένας άλλος άνθρωπος μας βλέπει διαφορετικά; Αυτές είναι δεξιότητες που αναπτύσσονται σταδιακά και δεν σχετίζονται αποκλειστικά με το πόσο «σίγουροι» αισθανόμαστε γενικά για τον εαυτό μας.
Η πραγματικότητα είναι ότι δεν μπορούμε να αρέσουμε σε όλους
Μία από τις σημαντικότερες παραδοχές στις ανθρώπινες σχέσεις είναι ότι μπορούμε να συμπεριφερόμαστε με σεβασμό, να έχουμε καλές προθέσεις και παρ’ όλα αυτά να μη μας συμπαθούν όλοι. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς χαρακτήρες, αξίες, ανάγκες, εμπειρίες και τρόπους επικοινωνίας. Κάποιος μπορεί να μη νιώθει άνετα μαζί μας επειδή έχουμε διαφορετικό τρόπο έκφρασης ή επειδή δεν ταιριάζουν οι προσωπικότητές μας. Μπορεί να έχει σχηματίσει μια λανθασμένη εντύπωση ή να ερμηνεύει τη συμπεριφορά μας μέσα από δικές του προηγούμενες εμπειρίες. Μερικές φορές, πολύ απλά, δύο άνθρωποι δεν ταιριάζουν.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αρνητική γνώμη πρέπει να αγνοείται. Σημαίνει όμως ότι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε κάθε περίπτωση αντιπάθειας ως απόδειξη ότι υπάρχει κάτι προβληματικό σε εμάς. Όπως και εμείς δεν αισθανόμαστε συμπάθεια ή οικειότητα με κάθε άνθρωπο που γνωρίζουμε, έτσι και οι άλλοι δεν είναι υποχρεωμένοι να αισθάνονται θετικά απέναντί μας. Η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας μπορεί να είναι δύσκολη, ιδιαίτερα για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να συνδέει την αποδοχή των άλλων με τη δική του αίσθηση ασφάλειας. Παράλληλα, όμως, μπορεί να είναι ιδιαίτερα απελευθερωτική, γιατί μας επιτρέπει να σταματήσουμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για κάθε συναίσθημα και κάθε γνώμη που έχουν οι άλλοι για εμάς.
Πότε αξίζει να εξετάσουμε τη δική μας συμπεριφορά;
Το να αποδεχτούμε ότι δεν μπορούμε να αρέσουμε σε όλους δεν σημαίνει ότι σταματάμε να εξετάζουμε τη συμπεριφορά μας ή ότι αδιαφορούμε για τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζουμε τους άλλους. Η αυτοπαρατήρηση και η δυνατότητα να δεχόμαστε ανατροφοδότηση είναι σημαντικά στοιχεία των υγιών σχέσεων. Αν ένας άνθρωπος μας πει ότι τον πληγώσαμε ή αν παρατηρούμε ότι το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται επανειλημμένα σε διαφορετικές σχέσεις, είναι χρήσιμο να αναρωτηθούμε αν υπάρχει κάτι στη συμπεριφορά μας που χρειάζεται να δούμε πιο προσεκτικά. Μπορούμε να εξετάσουμε αν πράγματι κάναμε κάτι για το οποίο χρειάζεται να αναλάβουμε ευθύνη, αν η συμπεριφορά μας συμφωνεί με τις αξίες μας και αν υπάρχει κάτι που θα θέλαμε να κάνουμε διαφορετικά στο μέλλον.
Το σημαντικό είναι να μπορούμε να ξεχωρίζουμε την υγιή αυτοπαρατήρηση από την προσπάθεια να γίνουμε αρεστοί σε όλους. Στην πρώτη περίπτωση εξετάζουμε τη συμπεριφορά μας επειδή θέλουμε να είμαστε συνεπείς με τις αξίες μας και να δημιουργούμε πιο υγιείς σχέσεις. Στη δεύτερη, προσπαθούμε να αλλάξουμε τον εαυτό μας κυρίως για να αποφύγουμε το δυσάρεστο συναίσθημα της απόρριψης.
Τι μπορούμε να κάνουμε όταν μας απασχολεί υπερβολικά η γνώμη κάποιου;
Ένα πρώτο βήμα είναι να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι ακριβώς μας ενοχλεί. Αντί να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στο πώς θα αλλάξουμε τη γνώμη του άλλου, μπορούμε να αναρωτηθούμε γιατί η συγκεκριμένη γνώμη έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία για εμάς. Τι φοβόμαστε ότι αποδεικνύει το γεγονός ότι κάποιος δεν μας συμπαθεί; Μήπως το ερμηνεύουμε ως ένδειξη ότι κάναμε κάτι λάθος, ότι δεν είμαστε αρκετά καλοί ή ότι υπάρχει κίνδυνος να μας απορρίψουν και άλλοι άνθρωποι;
Χρήσιμο είναι επίσης να διαχωρίζουμε τα γεγονότα από τις υποθέσεις μας. Το γεγονός μπορεί να είναι ότι κάποιος απάντησε πιο σύντομα από ό,τι συνήθως. Η υπόθεση είναι ότι το έκανε επειδή είναι θυμωμένος μαζί μας. Το γεγονός μπορεί να είναι ότι κάποιος δεν μας προσκάλεσε σε μια συνάντηση. Η ερμηνεία ότι αυτό συνέβη επειδή δεν μας συμπαθεί είναι μόνο μία από τις πιθανές εξηγήσεις. Αυτός ο διαχωρισμός δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε τη διαίσθησή μας, αλλά μας βοηθά να μην αντιμετωπίζουμε αυτόματα κάθε σκέψη μας ως δεδομένο.
Τέλος, χρειάζεται να αποδεχτούμε σταδιακά ότι ένα μέρος των σχέσεων βρίσκεται έξω από τον έλεγχό μας. Μπορούμε να ελέγξουμε τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε, το αν είμαστε ειλικρινείς και σεβαστικοί, το αν ζητάμε συγγνώμη όταν χρειάζεται και το αν βάζουμε όρια όταν είναι απαραίτητο. Δεν μπορούμε όμως να ελέγξουμε την τελική εικόνα που θα σχηματίσει κάθε άνθρωπος για εμάς.
Ο στόχος δεν είναι να φτάσουμε στο σημείο να μη μας ενδιαφέρει καθόλου τι σκέφτονται οι άλλοι. Οι σχέσεις έχουν σημασία και είναι φυσιολογικό να θέλουμε να μας αγαπούν, να μας εκτιμούν και να μας αποδέχονται οι άνθρωποι που είναι σημαντικοί για εμάς. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν η ανάγκη για αποδοχή γίνεται τόσο έντονη ώστε η διάθεσή μας, οι επιλογές μας ή η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας εξαρτώνται από το αν οι άλλοι είναι ευχαριστημένοι μαζί μας.
Η μεγαλύτερη συναισθηματική ελευθερία έρχεται όταν μπορούμε να εξετάσουμε με ειλικρίνεια τη συμπεριφορά μας, να διορθώσουμε ό,τι πραγματικά χρειάζεται διόρθωση και, ταυτόχρονα, να δεχτούμε ότι δεν είναι δυνατόν να ελέγξουμε τη γνώμη όλων. Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος δεν μας συμπαθεί δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι έχουμε κάνει κάτι λάθος ούτε καθορίζει την αξία μας.
Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα μας απασχολήσει έντονα η αρνητική γνώμη κάποιου, αντί να αναρωτηθούμε αμέσως «πώς μπορώ να τον κάνω να αλλάξει γνώμη για μένα;», να έχει περισσότερο νόημα να αναρωτηθούμε: «Γιατί είναι τόσο σημαντικό για μένα να έχει αυτός ο άνθρωπος καλή γνώμη για εμένα;». Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε όχι τόσο τον άλλον, αλλά τον τρόπο με τον οποίο εμείς έχουμε μάθει να σχετιζόμαστε με την αποδοχή, την απόρριψη και τελικά με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα επικοινωνήσετε μαζί μου.