«Έχω πολύ άγχος τελευταία». Είναι μια φράση που χρησιμοποιούμε συχνά για να περιγράψουμε πολύ διαφορετικές εμπειρίες: μια δύσκολη περίοδο στη δουλειά, μια οικονομική ανησυχία, μια σημαντική απόφαση που πρέπει να πάρουμε ή ακόμη και μια διάχυτη αίσθηση ότι κάτι κακό μπορεί να συμβεί χωρίς να μπορούμε να προσδιορίσουμε ακριβώς τι είναι αυτό. Στην καθημερινή μας γλώσσα, οι λέξεις «στρες» και «άγχος» χρησιμοποιούνται συχνά σαν να σημαίνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα. Αν και πράγματι έχουν αρκετά κοινά χαρακτηριστικά και μπορεί να συνυπάρχουν, από ψυχολογική άποψη υπάρχει μια σημαντική διαφορά ανάμεσά τους.
Η διάκριση αυτή δεν έχει σκοπό να βάλουμε μια «ταμπέλα» σε όσα αισθανόμαστε. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τι μας συμβαίνει, από πού φαίνεται να προέρχεται η δυσφορία μας και, κυρίως, πότε ίσως χρειάζεται να αναζητήσουμε περισσότερη υποστήριξη.
Όταν μπορούμε να εντοπίσουμε τι μας πιέζει
Το στρες συνδέεται συνήθως με κάποια εξωτερική απαίτηση ή κατάσταση που αντιλαμβανόμαστε ότι μας πιέζει. Μπορεί να πρόκειται για κάτι σχετικά σύντομο, όπως μια προθεσμία στη δουλειά, μια εξέταση ή μια έντονη διαφωνία με έναν άνθρωπο που αγαπάμε. Μπορεί, όμως, να αφορά και μια κατάσταση που διαρκεί πολύ περισσότερο, όπως μια παρατεταμένη επαγγελματική δυσκολία, η ανεργία, μια χρόνια ασθένεια ή άλλες συνθήκες που μας επιβαρύνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Όταν βρισκόμαστε υπό στρες, το σώμα και ο νους μας αντιδρούν στην κατάσταση που αντιμετωπίζουμε. Μπορεί να αισθανόμαστε ευερεθιστότητα ή θυμό, να κουραζόμαστε περισσότερο, να δυσκολευόμαστε να κοιμηθούμε ή να παρατηρούμε μυϊκή ένταση και ενοχλήσεις από το πεπτικό σύστημα. Με άλλα λόγια, το στρες δεν αποτελεί μόνο μια σκέψη του τύπου «έχω πολλά να κάνω». Είναι μια εμπειρία στην οποία συμμετέχει ολόκληρος ο οργανισμός. Σε αρκετές περιπτώσεις, όταν ο στρεσογόνος παράγοντας απομακρυνθεί ή όταν αισθανθούμε ότι μπορούμε πλέον να τον διαχειριστούμε, η ένταση αρχίζει σταδιακά να μειώνεται. Τελειώνει η εξέταση, παραδίδουμε την εργασία, επιλύεται μια σύγκρουση και παρατηρούμε ότι μπορούμε ξανά να χαλαρώσουμε. Αυτό αποτελεί ένα από τα στοιχεία που μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη διαφορά του στρες από το άγχος.
Όταν η ανησυχία παραμένει
Το άγχος μπορεί να μοιάζει πολύ με το στρες, τόσο ψυχολογικά όσο και σωματικά. Ένας άνθρωπος που βιώνει άγχος μπορεί επίσης να δυσκολεύεται να κοιμηθεί ή να συγκεντρωθεί, να αισθάνεται κόπωση, ευερεθιστότητα ή ένταση στο σώμα του. Γι’ αυτό και πολλές φορές δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσουμε τις δύο εμπειρίες μόνο από τα συμπτώματα. Μια σημαντική διαφορά βρίσκεται περισσότερο στο τι συμβαίνει γύρω από αυτά τα συμπτώματα. Στο άγχος, η ανησυχία μπορεί να είναι επίμονη και δυσανάλογα έντονη και να συνεχίζεται ακόμη και όταν δεν υπάρχει ένας σαφής εξωτερικός στρεσογόνος παράγοντας. Μπορεί, για παράδειγμα, μια δύσκολη κατάσταση να έχει ήδη τελειώσει αλλά το μυαλό να εξακολουθεί να βρίσκεται σε επιφυλακή, αναζητώντας το επόμενο πιθανό πρόβλημα.
Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει λογικά ότι αυτή τη στιγμή δεν συμβαίνει κάτι επικίνδυνο και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να σταματήσει την ανησυχία. Οι σκέψεις μπορεί να κινούνται γύρω από ερωτήματα όπως «κι αν συμβεί κάτι;», «κι αν δεν τα καταφέρω;» ή «κι αν κάτι πάει στραβά;». Έτσι, η απουσία ενός άμεσου κινδύνου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υποχωρεί και η αίσθηση της απειλής.
Γιατί τα μπερδεύουμε τόσο εύκολα;
Ένας βασικός λόγος είναι ότι το στρες και το άγχος μοιράζονται πολλά κοινά συμπτώματα. Και στις δύο περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στον ύπνο και στη συγκέντρωση, κόπωση, ευερεθιστότητα και μυϊκή ένταση. Επομένως, το σώμα από μόνο του δεν μας δίνει πάντοτε μια ξεκάθαρη απάντηση για το αν αυτό που βιώνουμε είναι περισσότερο στρες ή άγχος.
Επιπλέον, οι δύο εμπειρίες μπορούν να τροφοδοτούν η μία την άλλη. Μια παρατεταμένη περίοδος στρες μπορεί να συνοδεύεται από αυξανόμενη ανησυχία για το μέλλον, ενώ το έντονο άγχος μπορεί με τη σειρά του να κάνει τις καθημερινές απαιτήσεις να φαίνονται περισσότερο απειλητικές ή δύσκολες στη διαχείρισή τους. Έτσι, στην πραγματική ζωή η διάκριση δεν είναι πάντοτε απόλυτη και δεν χρειάζεται να προσπαθούμε να τοποθετήσουμε κάθε εμπειρία αποκλειστικά στη μία ή στην άλλη κατηγορία.
Μερικές ερωτήσεις που μπορούν να μας βοηθήσουν
Αντί να επικεντρωνόμαστε μόνο στο «είναι στρες ή άγχος;», ίσως είναι περισσότερο χρήσιμο να παρατηρήσουμε πώς λειτουργεί αυτό που αισθανόμαστε στην καθημερινότητά μας. Μπορούμε, για παράδειγμα, να αναρωτηθούμε αν υπάρχει κάτι συγκεκριμένο που μας προκαλεί την ένταση και αν αυτή μειώνεται όταν η συγκεκριμένη κατάσταση τελειώσει. Μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε αν η ανησυχία εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη και όταν τα πράγματα γύρω μας είναι σχετικά ήρεμα, αν μετακινείται συνεχώς από το ένα θέμα στο άλλο ή αν είναι δύσκολο να την ελέγξουμε ακόμη και όταν αντιλαμβανόμαστε ότι είναι υπερβολική.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι να εξετάσουμε πόσο επηρεάζει αυτή η εμπειρία τη ζωή μας. Μπορούμε να κοιμηθούμε; Μπορούμε να συγκεντρωθούμε στην εργασία μας; Εξακολουθούμε να κάνουμε πράγματα που μας ευχαριστούν; Αποφεύγουμε καταστάσεις επειδή φοβόμαστε πώς θα αισθανθούμε; Έχει αρχίσει η ανησυχία να καθορίζει τις αποφάσεις μας; Αυτές οι ερωτήσεις δεν αποτελούν μέσο αυτοδιάγνωσης. Μπορούν, όμως, να μας βοηθήσουν να αποκτήσουμε μια πιο καθαρή εικόνα για το πόσο έντονη και επίμονη έχει γίνει η δυσφορία μας.
Πότε το άγχος γίνεται κάτι περισσότερο από μια δύσκολη περίοδο;
Το άγχος αποτελεί μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και το γεγονός ότι αισθανόμαστε ανησυχία δεν σημαίνει από μόνο του ότι υπάρχει κάποια αγχώδης διαταραχή. Είναι φυσιολογικό να ανησυχούμε πριν από ένα σημαντικό γεγονός ή σε μια περίοδο αβεβαιότητας. Η ένταση, η διάρκεια και ο βαθμός στον οποίο το άγχος επηρεάζει τη λειτουργικότητά μας είναι σημαντικά στοιχεία για να κατανοήσουμε αν χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση.
Οι αγχώδεις διαταραχές διαφέρουν από τις προσωρινές εμπειρίες άγχους ακριβώς επειδή τα συμπτώματα είναι περισσότερο επίμονα και έντονα και επηρεάζουν ουσιαστικά τη διάθεση ή την καθημερινή λειτουργικότητα. Για παράδειγμα, στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή η ανησυχία μπορεί να αφορά πολλά διαφορετικά θέματα, να είναι δύσκολο να ελεγχθεί και να επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το άγχος μπορεί επίσης να πάρει διαφορετικές μορφές. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να εμφανίζεται μέσα από ξαφνικά επεισόδια έντονου φόβου και σωματικής ενεργοποίησης, όπως συμβαίνει στις κρίσεις πανικού, ενώ σε άλλους μπορεί να συνδέεται με συγκεκριμένες καταστάσεις ή αντικείμενα, όπως στις ειδικές φοβίες. Μπορεί ακόμη να αφορά κοινωνικές καταστάσεις, όπου ο φόβος της αξιολόγησης ή της έκθεσης γίνεται τόσο έντονος ώστε το άτομο αρχίζει να τις αποφεύγει.
Το σημαντικό είναι ότι η παρουσία έντονου άγχους δεν σημαίνει αυτόματα ότι κάποιος έχει κάποια συγκεκριμένη διαταραχή. Η διάγνωση απαιτεί αξιολόγηση από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας και δεν μπορεί να βασιστεί σε ένα μεμονωμένο σύμπτωμα ή σε μια διαδικτυακή λίστα χαρακτηριστικών.
Τι μπορεί να βοηθήσει;
Όταν το στρες ή το άγχος βρίσκονται σε σχετικά ήπια επίπεδα, ορισμένες βασικές καθημερινές συνήθειες μπορούν να υποστηρίξουν τη διαχείρισή τους. Η σωματική δραστηριότητα, η φροντίδα του ύπνου και μια ισορροπημένη διατροφή αποτελούν μια καλή βάση, όχι επειδή μπορούν να εξαφανίσουν κάθε δύσκολο συναίσθημα, αλλά επειδή υποστηρίζουν συνολικά την ικανότητα του οργανισμού να ανταποκρίνεται στην πίεση.
Παράλληλα, έχει σημασία να κατανοήσουμε τι βρίσκεται πίσω από την ένταση. Αν πρόκειται κυρίως για στρες, μπορεί να χρειάζεται να εξετάσουμε τις απαιτήσεις που αντιμετωπίζουμε, τις προτεραιότητές μας, τα όρια που θέτουμε και το κατά πόσο υπάρχουν πρακτικές αλλαγές που μπορούν να μειώσουν την πίεση. Αν η ανησυχία επιμένει ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες, μπορεί να είναι περισσότερο χρήσιμο να παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε στις σκέψεις και στους φόβους μας.
Όταν η αποφυγή αρχίζει να επηρεάζει τη ζωή μας
Ένα στοιχείο που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή είναι η αποφυγή. Όταν κάτι μας προκαλεί έντονο άγχος, είναι φυσικό να θέλουμε να απομακρυνθούμε από αυτό. Βραχυπρόθεσμα, η αποφυγή μπορεί πράγματι να μας ανακουφίσει. Αν, όμως, αρχίσουμε σταδιακά να αποφεύγουμε κοινωνικές καταστάσεις, μετακινήσεις, επαγγελματικές ευκαιρίες ή δραστηριότητες που προηγουμένως ήταν σημαντικές για εμάς, τότε το άγχος μπορεί να αρχίσει να περιορίζει τη ζωή μας.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση και αντιμετώπιση αυτών των μοτίβων. Μεταξύ των θεραπευτικών προσεγγίσεων που χρησιμοποιούνται για τις αγχώδεις διαταραχές βρίσκεται η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, η οποία εστιάζει, μεταξύ άλλων, στη σχέση ανάμεσα στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στις συμπεριφορές. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται επίσης παρεμβάσεις που βασίζονται στη σταδιακή και ελεγχόμενη έκθεση σε αυτό που προκαλεί φόβο, ώστε να περιοριστεί ο κύκλος φόβου και αποφυγής.
Πότε είναι χρήσιμο να απευθυνθούμε σε έναν ειδικό;
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι το άγχος ή το στρες να γίνουν «αφόρητα» για να αναζητήσουμε υποστήριξη. Όταν οι τρόποι που χρησιμοποιούμε μόνοι μας δεν φαίνεται να βοηθούν, όταν η δυσφορία επιμένει ή όταν αρχίζει να επηρεάζει σημαντικά τη διάθεση, τον ύπνο, την εργασία, τις σχέσεις ή τις καθημερινές μας δραστηριότητες, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα αυτό που βιώνουμε και να βρούμε πιο κατάλληλους τρόπους αντιμετώπισης.
Ίσως, τελικά, η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στο στρες και το άγχος να μην βρίσκεται μόνο στο πώς αισθανόμαστε, αλλά και στο τι συμβαίνει όταν η εξωτερική πίεση απομακρύνεται. Το στρες έχει συνήθως έναν περισσότερο αναγνωρίσιμο εξωτερικό παράγοντα που το προκαλεί, ενώ στο άγχος η εσωτερική αίσθηση απειλής και η ανησυχία μπορούν να συνεχίζονται ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάτι άμεσα απειλητικό γύρω μας.
Σε κάθε περίπτωση, ούτε το στρες ούτε το άγχος αποτελούν από μόνα τους ένδειξη αδυναμίας ή αποτυχίας. Είναι ανθρώπινες αντιδράσεις που αξίζει να ακούμε και να κατανοούμε. Και όταν γίνονται επίμονες, έντονες ή αρχίζουν να περιορίζουν τη ζωή μας, ίσως αυτό που χρειάζεται δεν είναι να προσπαθήσουμε περισσότερο να τις αγνοήσουμε, αλλά να αναζητήσουμε έναν διαφορετικό τρόπο να τις κατανοήσουμε και να τις αντιμετωπίσουμε.