Η εφηβεία δεν είναι απλώς μια ακόμη περίοδος της ζωής

Για να κατανοήσουμε γιατί τα σχολικά χρόνια μπορούν να παραμένουν τόσο έντονα μέσα μας, χρειάζεται πρώτα να σκεφτούμε τι συμβαίνει κατά την εφηβεία. Πρόκειται για μια περίοδο σημαντικών αλλαγών, κατά την οποία η ταυτότητα βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση και η γνώμη των συνομηλίκων αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο έφηβος δεν προσπαθεί απλώς να καταλάβει ποιοι είναι οι άλλοι. Προσπαθεί παράλληλα να απαντήσει σε πολύ βασικά ερωτήματα για τον ίδιο του τον εαυτό: Ποιος είμαι; Πού ανήκω; Με συμπαθούν; Είμαι αρκετά ενδιαφέρων; Είμαι ελκυστικός; Γιατί εκείνοι είναι δημοφιλείς κι εγώ όχι; Τι χρειάζεται να αλλάξω για να με αποδεχτούν;

Έτσι, μια κοινωνική εμπειρία στο σχολείο μπορεί να αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη ψυχολογική σημασία από αυτή που θα είχε μια αντίστοιχη εμπειρία αργότερα στη ζωή. Η απόρριψη από μια παρέα δεν βιώνεται απαραίτητα απλώς ως «δεν ταιριάζουμε». Μπορεί να μεταφραστεί εσωτερικά ως «κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Αντίστοιχα, η αποδοχή μπορεί να λειτουργήσει σαν μια πολύ ισχυρή επιβεβαίωση ότι αξίζουμε, ότι ανήκουμε και ότι έχουμε μια θέση ανάμεσα στους άλλους.

Γιατί μας απασχολεί τόσο πολύ η δημοτικότητα;

Στην εφηβεία αρχίζουμε να παρατηρούμε με ιδιαίτερη προσοχή ποιος έχει κοινωνική επιρροή, ποιος τραβά την προσοχή, ποιος θεωρείται ελκυστικός ή «κουλ» και ποιος βρίσκεται στο περιθώριο. Δημιουργούνται παρέες, κοινωνικές κατηγορίες και άγραφοι κανόνες που μπορεί να μοιάζουν εξαιρετικά σημαντικοί σε εκείνη την ηλικία.

Εδώ, όμως, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα διάκριση. Το να είναι κάποιος δημοφιλής δεν σημαίνει απαραίτητα ότι είναι και πραγματικά αγαπητός. Ένας έφηβος μπορεί να διαθέτει υψηλό κοινωνικό κύρος, να τραβά την προσοχή και να ασκεί επιρροή στους συνομηλίκους του, χωρίς απαραίτητα οι άλλοι να τον συμπαθούν ή να αισθάνονται ασφαλείς μαζί του. Αντίθετα, οι έφηβοι που είναι πραγματικά αγαπητοί στους συνομηλίκους τους τείνουν να χαρακτηρίζονται περισσότερο από στοιχεία όπως η υποστήριξη, η καλοσύνη και η συνεργατικότητα. Αυτή η διάκριση έχει σημασία, γιατί η κοινωνική θέση και η ουσιαστική αποδοχή φαίνεται να συνδέονται με διαφορετικές μελλοντικές διαδρομές. Το να μας αποδέχονται και να μας συμπαθούν οι άλλοι δεν είναι το ίδιο πράγμα με το να έχουμε κοινωνικό κύρος ή να προκαλούμε τον θαυμασμό τους.

Οι παρέες μάς βοηθούν να καταλάβουμε ποιοι είμαστε

Οι σχολικές παρέες μπορεί να φαίνονται στους ενήλικες επιφανειακές ή υπερβολικά σημαντικές για τους εφήβους, αλλά εξυπηρετούν μια ουσιαστική αναπτυξιακή λειτουργία. Μέσα από αυτές, ο έφηβος δοκιμάζει διαφορετικές εκδοχές του εαυτού του και προσπαθεί να καταλάβει πού ανήκει. Μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που ντύνεται, τη μουσική που ακούει ή τις δραστηριότητες με τις οποίες ασχολείται, προσπαθώντας να βρει ανθρώπους με τους οποίους αισθάνεται ότι ταιριάζει. Αυτή η διαδικασία δεν αποτελεί απαραίτητα επιπολαιότητα. Είναι μέρος της αναζήτησης ταυτότητας. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν η ανάγκη για ένταξη γίνεται τόσο έντονη ώστε ο έφηβος αισθάνεται ότι πρέπει να απομακρυνθεί από σημαντικά κομμάτια του εαυτού του για να γίνει αποδεκτός. Ένα παιδί που επανειλημμένα προσπαθεί να αλλάξει για να χωρέσει κάπου και συνεχίζει να βιώνει απόρριψη μπορεί σταδιακά να αρχίσει να σχηματίζει μια πιο σταθερή πεποίθηση ότι «δεν ανήκω πουθενά». Και αυτή η πεποίθηση μπορεί να είναι πολύ δυσκολότερο να αφήσει πίσω του από την ίδια τη σχολική παρέα.

Γιατί η απόρριψη μπορεί να μας ακολουθεί και στην ενήλικη ζωή;

Οι εμπειρίες της εφηβείας μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία εσωτερικών προσδοκιών για το πώς λειτουργούν οι κοινωνικές σχέσεις. Αν ένας άνθρωπος έχει βιώσει επανειλημμένα απόρριψη ή εκφοβισμό, μπορεί να αρχίσει να περιμένει ότι και οι μελλοντικές κοινωνικές καταστάσεις θα έχουν παρόμοια κατάληξη. Αυτό μπορεί να συμβαίνει ακόμη και πολλά χρόνια αργότερα. Ένα ασαφές σχόλιο ενός συναδέλφου μπορεί να ερμηνευθεί ως απόρριψη. Μια παρέα που γελά στην άλλη άκρη ενός χώρου μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ότι «σίγουρα γελούν μαζί μου». Ένας φίλος που αργεί να απαντήσει σε ένα μήνυμα μπορεί να ενεργοποιήσει πολύ γρήγορα τη σκέψη «μάλλον δεν θέλει πια να κάνει παρέα μαζί μου». Το ενδιαφέρον είναι ότι οι σημερινές καταστάσεις μπορεί να είναι εντελώς διαφορετικές από εκείνες του σχολείου. Παρ’ όλα αυτά, ο νους μπορεί να χρησιμοποιεί προηγούμενες κοινωνικές εμπειρίες ως ένα είδος χάρτη μέσα από τον οποίο προσπαθεί να ερμηνεύσει αυτό που συμβαίνει τώρα.

Τι συμβαίνει στα «δημοφιλή παιδιά» όταν μεγαλώσουν;

Υπάρχει συχνά η αντίληψη ότι οι δημοφιλείς έφηβοι έχουν αποκτήσει ένα σημαντικό πλεονέκτημα που θα τους ακολουθεί και στην ενήλικη ζωή. Η πραγματικότητα φαίνεται να είναι πιο σύνθετη. Έρευνες έχουν εξετάσει ιδιαίτερα εφήβους που επιδιώκουν κοινωνικό κύρος μέσα από συμπεριφορές που μοιάζουν περισσότερο «ενήλικες», όπως η πολύ πρώιμη εμπλοκή με αλκοόλ, ουσίες ή έντονες ερωτικές σχέσεις. Αυτές οι συμπεριφορές μπορεί προσωρινά να αυξήσουν το κοινωνικό κύρος ενός εφήβου, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι λειτουργούν προστατευτικά για τη μετέπειτα ανάπτυξή του.

Αντίθετα, η πραγματική αποδοχή από τους συνομηλίκους και η ικανότητα δημιουργίας ουσιαστικών σχέσεων φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη σημασία μακροπρόθεσμα από το αν κάποιος βρισκόταν στην κορυφή της κοινωνικής ιεραρχίας του σχολείου. Με άλλα λόγια, το σημαντικό ίσως δεν ήταν τελικά αν ήμασταν «κουλ». Ήταν αν υπήρχαν άνθρωποι με τους οποίους μπορούσαμε να αισθανόμαστε ασφαλείς, αποδεκτοί και ο εαυτός μας.

Μερικές φορές ένας ή δύο άνθρωποι είναι αρκετοί

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για παιδιά και εφήβους που δεν αισθάνονται δημοφιλείς. Δεν χρειάζεται ένας έφηβος να είναι αποδεκτός από ολόκληρη την τάξη ή να ανήκει στη δημοφιλέστερη παρέα για να έχει μια θετική κοινωνική εμπειρία. Ακόμη και μία ή δύο στενές και ποιοτικές φιλίες μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά. Το να υπάρχει κάποιος που μας καταλαβαίνει, που χαίρεται όταν μας βλέπει και μπροστά στον οποίο δεν αισθανόμαστε ότι πρέπει συνεχώς να αποδεικνύουμε την αξία μας μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από τον αριθμό των ανθρώπων που γνωρίζουν το όνομά μας. Αυτό είναι ένα σημαντικό μήνυμα και για τους γονείς. Ένα παιδί δεν χρειάζεται απαραίτητα να γίνει περισσότερο δημοφιλές. Χρειάζεται να έχει τη δυνατότητα να δημιουργήσει σχέσεις μέσα στις οποίες αισθάνεται αποδοχή και ασφάλεια.

Η κοινωνική απόρριψη μπορεί να πληγώσει

Οι δύσκολες κοινωνικές εμπειρίες της εφηβείας μπορούν να έχουν μακροχρόνιες συνέπειες. Η επαναλαμβανόμενη απόρριψη μπορεί να επηρεάσει την αυτοεικόνα, να ενισχύσει την κοινωνική ανασφάλεια και να κάνει έναν άνθρωπο περισσότερο επιφυλακτικό απέναντι στις σχέσεις. Αυτό, όμως, δεν είναι η μοναδική πιθανή εξέλιξη. Άνθρωποι που έχουν βιώσει κοινωνική απόρριψη μπορεί επίσης να αναπτύξουν ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στα συναισθήματα των άλλων, να αντιλαμβάνονται ευκολότερα πότε κάποιος μένει στο περιθώριο ή να γίνονται περισσότερο πρόθυμοι να υπερασπιστούν ανθρώπους που υφίστανται αποκλεισμό. Δεν χρειάζεται να εξιδανικεύσουμε μια επώδυνη εμπειρία για να αναγνωρίσουμε ότι ο άνθρωπος μπορεί αργότερα να της δώσει διαφορετικό νόημα. Το γεγονός ότι κάτι μας πλήγωσε δεν σημαίνει ότι πρέπει να μας καθορίζει για πάντα.

Μπορούμε να αλλάξουμε το «σενάριο»;

Ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό σημείο. Οι εμπειρίες του σχολείου μπορούν να μας επηρεάσουν, αλλά δεν αποτελούν ισόβια καταδίκη. Οι κοινωνικές προσδοκίες που δημιουργήθηκαν τότε μπορούν να επανεξεταστούν και να αλλάξουν μέσα από καινούργιες εμπειρίες. Ένας άνθρωπος που έμαθε στην εφηβεία ότι «οι άλλοι τελικά θα με απορρίψουν» μπορεί ως ενήλικας να αρχίσει να παρατηρεί ότι αυτή η προσδοκία δεν ανταποκρίνεται πάντοτε στην πραγματικότητα. Μπορεί να μάθει να αφήνει λίγο περισσότερο χρόνο πριν ερμηνεύσει μια ασαφή συμπεριφορά ως απόρριψη και να εξετάζει αν υπάρχουν και άλλες πιθανές εξηγήσεις.

Αν ένας συνάδελφος είναι απότομος, ίσως πράγματι είναι θυμωμένος μαζί μας. Μπορεί, όμως, να είχε μια δύσκολη ημέρα. Αν ένας φίλος δεν απαντήσει αμέσως, μπορεί να σημαίνει ότι απομακρύνεται. Μπορεί επίσης απλώς να είναι απασχολημένος.

Η δυνατότητα να δημιουργούμε περισσότερες από μία ερμηνείες για μια κοινωνική κατάσταση είναι σημαντική, γιατί μας επιτρέπει να μην αντιμετωπίζουμε κάθε καινούργια σχέση σαν να γνωρίζουμε ήδη πώς θα τελειώσει.

Δεν είμαστε πια στο σχολείο

Ως ενήλικες έχουμε κάτι που συνήθως δεν είχαμε ως έφηβοι: περισσότερες επιλογές. Στο σχολείο βρισκόμαστε για χρόνια σχεδόν καθημερινά με τους ίδιους ανθρώπους και δεν έχουμε πάντοτε τη δυνατότητα να απομακρυνθούμε από μια παρέα, μια κοινωνική ιεραρχία ή έναν άνθρωπο που μας πληγώνει. Στην ενήλικη ζωή, παρότι φυσικά εξακολουθούν να υπάρχουν κοινωνικές ομάδες, συγκρούσεις και ανισορροπίες δύναμης, έχουμε συνήθως μεγαλύτερη δυνατότητα να επιλέγουμε ποιους ανθρώπους θα κρατήσουμε κοντά μας και ποιες σχέσεις δεν μας ταιριάζουν.

Μπορούμε επίσης να δημιουργήσουμε διαφορετικές κοινότητες γύρω από διαφορετικές πλευρές του εαυτού μας. Δεν χρειάζεται πλέον να χωρέσουμε σε μία συγκεκριμένη σχολική παρέα για να αισθανθούμε ότι ανήκουμε κάπου. Και ίσως αυτή είναι μια σημαντική διαφορά που μερικές φορές χρειάζεται να υπενθυμίσουμε στον ενήλικο εαυτό μας: οι κοινωνικοί κανόνες που κάποτε έμοιαζαν απόλυτοι δεν ισχύουν πια με τον ίδιο τρόπο.

Το παιδί που ήμασταν δεν χρειάζεται να αποφασίζει για τον ενήλικα που είμαστε

Μερικές φορές δεν ξεπερνάμε πλήρως τα σχολικά χρόνια επειδή ένα κομμάτι του τρόπου με τον οποίο μάθαμε τότε να βλέπουμε τον εαυτό μας παραμένει ενεργό. Ο ενήλικας μπορεί να έχει δημιουργήσει σχέσεις, να έχει αναπτύξει δεξιότητες, να έχει πετύχει επαγγελματικά και να έχει αλλάξει με αμέτρητους τρόπους, αλλά μέσα σε μια συγκεκριμένη κοινωνική κατάσταση να αισθανθεί ξαφνικά ξανά σαν τον δεκατετράχρονο που φοβόταν ότι δεν θα τον επιλέξει κανείς. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν προχωρήσαμε. Σημαίνει ότι ορισμένες εμπειρίες απέκτησαν μεγάλη συναισθηματική σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία ακόμη μαθαίναμε ποιοι είμαστε και πώς λειτουργούν οι σχέσεις. Το σημαντικό είναι ότι αυτά τα πρώιμα κοινωνικά «σενάρια» μπορούν να αλλάξουν. Μπορούμε να αποκτήσουμε νέες εμπειρίες, να δημιουργήσουμε διαφορετικές σχέσεις και να εξετάσουμε ξανά συμπεράσματα για τον εαυτό μας που κάποτε θεωρήσαμε δεδομένα.

Ίσως, λοιπόν, δεν χρειάζεται να «ξεπεράσουμε» το σχολείο με την έννοια ότι πρέπει να ξεχάσουμε όσα συνέβησαν εκεί. Μπορούμε να θυμόμαστε εκείνες τις εμπειρίες χωρίς να τους επιτρέπουμε να αποφασίζουν πώς θα ερμηνεύσουμε κάθε καινούργιο άνθρωπο που συναντάμε.

Γιατί η παρέα στην οποία ανήκαμε στα δεκαπέντε, το αν ήμασταν δημοφιλείς, αόρατοι, διαφορετικοί ή απορριπτέοι μπορεί να αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας μας. Δεν χρειάζεται, όμως, να αποτελεί και το τέλος της.

Η απάντηση δεν είναι τόσο απλή όσο μπορεί αρχικά να φαίνεται. Η αύξηση της συζήτησης γύρω από τη ΔΕΠ-Υ ή ακόμη και η αύξηση των παιδιών και των οικογενειών που αναζητούν αξιολόγηση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει υπερδιάγνωση. Ταυτόχρονα, η πιθανότητα λανθασμένης ή ελλιπούς διάγνωσης δεν μπορεί να αγνοηθεί. Το σημαντικότερο, επομένως, ίσως δεν είναι να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στο αν υπάρχουν «πάρα πολλές» ή «πολύ λίγες» διαγνώσεις, αλλά στο κατά πόσο κάθε παιδί έχει πρόσβαση σε μια προσεκτική αξιολόγηση και στη στήριξη που πραγματικά χρειάζεται.

Τι σημαίνει πραγματικά μια διάγνωση ΔΕΠ-Υ;

Η ΔΕΠ-Υ είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που συνδέεται με επίμονες δυσκολίες στην προσοχή και/ή με υπερκινητικότητα και παρορμητικότητα, οι οποίες επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα του ατόμου. Δεν υπάρχει μία εξέταση αίματος, μια απεικόνιση εγκεφάλου ή κάποιος μοναδικός βιολογικός δείκτης που να μπορεί από μόνος του να δείξει ότι ένα παιδί έχει ΔΕΠ-Υ. Η διάγνωση βασίζεται στην προσεκτική αξιολόγηση ενός συνόλου συμπτωμάτων και, κυρίως, στον τρόπο με τον οποίο αυτά εμφανίζονται και επηρεάζουν την καθημερινή ζωή του παιδιού.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή πολλά από τα χαρακτηριστικά που συνδέουμε με τη ΔΕΠ-Υ μπορούν, σε κάποιο βαθμό, να εμφανιστούν σε όλα τα παιδιά. Ένα παιδί μπορεί κάποιες φορές να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, να βαριέται εύκολα, να μιλά πολύ, να ξεχνά πράγματα ή να δυσκολεύεται να παραμείνει ακίνητο. Η παρουσία μιας τέτοιας συμπεριφοράς δεν αρκεί από μόνη της για να οδηγήσει σε διάγνωση. Αυτό που εξετάζεται είναι η συχνότητα και η διάρκεια των συμπτωμάτων, το κατά πόσο εμφανίζονται σε περισσότερα από ένα περιβάλλοντα, όπως στο σπίτι και στο σχολείο, καθώς και το αν προκαλούν ουσιαστικές δυσκολίες στη ζωή του παιδιού. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση συχνά χρειάζεται πληροφορίες από περισσότερους ανθρώπους που γνωρίζουν καλά το παιδί, όπως οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί του.

Γιατί η διάγνωση μπορεί να είναι σύνθετη;

Ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η αξιολόγηση της ΔΕΠ-Υ χρειάζεται προσοχή είναι ότι οι δυσκολίες ενός παιδιού δεν υπάρχουν πάντοτε απομονωμένες. Ένα παιδί μπορεί να εμφανίζει χαρακτηριστικά ΔΕΠ-Υ και ταυτόχρονα να αντιμετωπίζει άλλες νευροαναπτυξιακές, συναισθηματικές ή συμπεριφορικές δυσκολίες. Μερικές φορές, μάλιστα, διαφορετικές καταστάσεις μπορεί να εκδηλώνονται με παρόμοιο τρόπο στην καθημερινότητα. Για παράδειγμα, η δυσκολία συγκέντρωσης δεν αποτελεί χαρακτηριστικό αποκλειστικά της ΔΕΠ-Υ. Ένα παιδί που βιώνει έντονο άγχος, που δεν κοιμάται καλά ή που αντιμετωπίζει άλλες δυσκολίες μπορεί επίσης να φαίνεται αφηρημένο ή να δυσκολεύεται να παρακολουθήσει στο σχολείο. Αντίστοιχα, συμπεριφορές που αρχικά φαίνονται να σχετίζονται με μία συγκεκριμένη δυσκολία μπορεί να χρειάζονται ευρύτερη διερεύνηση.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση δεν θα πρέπει να περιορίζεται στην αναζήτηση μιας ετικέτας. Χρειάζεται να προσπαθεί να κατανοήσει συνολικά το παιδί: τις δυσκολίες του, τις δυνατότητές του, το οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον, αλλά και άλλους παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν τη συμπεριφορά και τη λειτουργικότητά του.

Γιατί μιλάμε περισσότερο για τη ΔΕΠ-Υ σήμερα;

Η ΔΕΠ-Υ έχει αποκτήσει πολύ μεγαλύτερη δημόσια ορατότητα τα τελευταία χρόνια. Αυτό έχει σημαντικά οφέλη. Περισσότεροι γονείς μπορούν να αναγνωρίσουν ότι μια δυσκολία του παιδιού τους ίσως χρειάζεται αξιολόγηση, οι εκπαιδευτικοί διαθέτουν περισσότερη ενημέρωση και οι ίδιοι οι νέοι έχουν πλέον μεγαλύτερη πρόσβαση σε πληροφορίες για την ψυχική υγεία και τη νευροδιαφορετικότητα.

Η αυξημένη ενημέρωση, όμως, έχει οδηγήσει και σε ανησυχίες σχετικά με την αυτοδιάγνωση. Ένας έφηβος μπορεί να δει ένα βίντεο για τη ΔΕΠ-Υ, να αναγνωρίσει στον εαυτό του ορισμένα από τα χαρακτηριστικά που περιγράφονται και να αρχίσει να αναρωτιέται αν έχει τη διαταραχή. Αυτή η προσωπική αναγνώριση δεν αποτελεί κλινική διάγνωση, αλλά δεν χρειάζεται απαραίτητα να αντιμετωπίζεται με απόρριψη ή ειρωνεία. Όταν ένα παιδί ή ένας έφηβος λέει «νομίζω ότι κάτι συμβαίνει και χρειάζομαι βοήθεια», αυτό μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας σημαντικής συζήτησης. Το ζητούμενο δεν είναι να επιβεβαιώσουμε αμέσως τη διάγνωση που υποψιάζεται ούτε να την απορρίψουμε χωρίς διερεύνηση, αλλά να ακούσουμε τι ακριβώς βιώνει και, όταν χρειάζεται, να αναζητήσουμε κατάλληλη επαγγελματική αξιολόγηση.

Περισσότερες αξιολογήσεις δεν σημαίνουν απαραίτητα περισσότερες λανθασμένες διαγνώσεις

Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συζήτησης. Το γεγονός ότι περισσότεροι άνθρωποι ζητούν σήμερα αξιολόγηση για ΔΕΠ-Υ δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι η διαταραχή υπερδιαγιγνώσκεται. Η αύξηση των παραπομπών μπορεί να αντανακλά μεγαλύτερη ενημέρωση, καλύτερη αναγνώριση των συμπτωμάτων ή ανθρώπους που στο παρελθόν δεν θα έφταναν ποτέ σε έναν επαγγελματία για αξιολόγηση.

Παράλληλα, η συζήτηση για την υπερδιάγνωση μπορεί να μας κάνει να παραβλέψουμε το αντίθετο πρόβλημα: ότι ορισμένα παιδιά με πραγματικές δυσκολίες μπορεί να μην αναγνωρίζονται εγκαίρως. Δεν ταιριάζουν όλα τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ στην εικόνα του πολύ δραστήριου παιδιού που δυσκολεύεται να παραμείνει στη θέση του μέσα στην τάξη. Όταν η αντίληψή μας για τη ΔΕΠ-Υ περιορίζεται σε αυτή την εικόνα, υπάρχει κίνδυνος να μην αναγνωρίζουμε παιδιά των οποίων οι δυσκολίες εκφράζονται διαφορετικά.

Όταν κάποια παιδιά περνούν απαρατήρητα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διαφορές που έχουν παρατηρηθεί ανάμεσα σε διαφορετικές ομάδες παιδιών. Τα κορίτσια, για παράδειγμα, μπορεί να παραμένουν χωρίς διάγνωση για περισσότερο χρόνο, μεταξύ άλλων επειδή τα συμπτώματά τους δεν εκφράζονται πάντοτε με τον τρόπο που παραδοσιακά έχει συνδεθεί με τη ΔΕΠ-Υ. Ένα παιδί που δεν διακόπτει το μάθημα και δεν εμφανίζει έντονη υπερκινητικότητα μπορεί να μη δημιουργεί άμεσα ανησυχία στους ενήλικες γύρω του. Μπορεί, όμως, να δυσκολεύεται σημαντικά να οργανωθεί, να συγκεντρωθεί ή να ολοκληρώσει εργασίες και να καταβάλλει πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια από αυτή που είναι ορατή στους άλλους. Αυτό μας υπενθυμίζει πόσο σημαντικό είναι να μην προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε τη ΔΕΠ-Υ μέσα από στερεότυπα. Δύο παιδιά με την ίδια διάγνωση μπορεί να έχουν πολύ διαφορετικές ανάγκες, δυσκολίες και δυνατότητες.

Η διάγνωση δεν είναι η ταυτότητα του παιδιού

Μια διάγνωση μπορεί να είναι πολύ χρήσιμη όταν βοηθά το παιδί και τους ανθρώπους γύρω του να κατανοήσουν καλύτερα τις δυσκολίες του και να αποκτήσουν πρόσβαση στην κατάλληλη υποστήριξη. Μπορεί να προσφέρει ένα πλαίσιο που εξηγεί γιατί ορισμένα πράγματα ήταν τόσο δύσκολα και να μειώσει την τάση να ερμηνεύουμε τη συμπεριφορά μέσα από χαρακτηρισμούς όπως «τεμπέλης», «αδιάφορος» ή «απείθαρχος».

Η διάγνωση, όμως, δεν περιγράφει ολόκληρο το παιδί. Η ΔΕΠ-Υ δεν μας λέει ποια είναι τα ενδιαφέροντά του, τι το κάνει να γελά, τι το κινητοποιεί, πώς σχετίζεται με τους ανθρώπους που αγαπά ή σε ποιους τομείς μπορεί να έχει ιδιαίτερες δυνατότητες. Όταν η διάγνωση μετατρέπεται στη βασική ταυτότητα μέσα από την οποία βλέπουμε ένα παιδί, υπάρχει ο κίνδυνος να αρχίσουμε να παρατηρούμε μόνο τις δυσκολίες του. Γι’ αυτό είναι σημαντικό η συζήτηση γύρω από τη ΔΕΠ-Υ να περιλαμβάνει τόσο τις προκλήσεις όσο και τις δυνατότητες κάθε παιδιού. Ο στόχος δεν είναι να εξιδανικεύσουμε τις πραγματικές δυσκολίες που μπορεί να προκαλεί η διαταραχή, αλλά να θυμόμαστε ότι ένα παιδί είναι πάντοτε πολύ περισσότερα από μια διαγνωστική κατηγορία.

Από το «τι έχει αυτό το παιδί;» στο «τι χρειάζεται αυτό το παιδί;»

Ίσως μία από τις πιο χρήσιμες αλλαγές που μπορούμε να κάνουμε είναι να μετατοπίσουμε το ενδιαφέρον μας από την ετικέτα προς τις πραγματικές ανάγκες. Αν ένα παιδί δυσκολεύεται να παρακολουθήσει ένα μάθημα, να οργανώσει τις εργασίες του ή να προσαρμοστεί σε ξαφνικές αλλαγές της καθημερινής του ρουτίνας, το ερώτημα δεν χρειάζεται να είναι μόνο αν αυτή η δυσκολία «οφείλεται στη ΔΕΠ-Υ». Μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε τι θα το βοηθούσε να λειτουργήσει καλύτερα. Στο σχολείο, για παράδειγμα, η σαφής διατύπωση των προσδοκιών, η προετοιμασία των παιδιών για αλλαγές στη ρουτίνα και η χρήση διαφορετικών τρόπων παρουσίασης του εκπαιδευτικού υλικού μπορούν να βοηθήσουν μαθητές με ΔΕΠ-Υ, ενώ αρκετές από αυτές τις πρακτικές μπορεί να είναι χρήσιμες και για παιδιά χωρίς κάποια διάγνωση.

Το ίδιο ισχύει και στο σπίτι. Αντί να αντιμετωπίζουμε κάθε δυσκολία ως έλλειψη προσπάθειας, μπορούμε να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε ποιο σημείο της διαδικασίας δυσκολεύει το παιδί. Μήπως χρειάζεται πιο σαφή δομή; Μικρότερα βήματα; Λιγότερους περισπασμούς; Περισσότερο χρόνο; Έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης;

Η σημασία του να ακούμε το ίδιο το παιδί

Στη συζήτηση γύρω από τη ΔΕΠ-Υ ακούγονται συχνά οι απόψεις γονέων, εκπαιδευτικών και επαγγελματιών. Υπάρχει, όμως, ένας άνθρωπος του οποίου η εμπειρία δεν θα πρέπει να λείπει: το ίδιο το παιδί ή ο έφηβος. Ένα παιδί μπορεί να έχει αναπτύξει τρόπους για να διαχειρίζεται μόνο του τις δυσκολίες του, με αποτέλεσμα οι ενήλικες γύρω του να μην αντιλαμβάνονται πόση προσπάθεια χρειάζεται για να ανταποκριθεί. Ένας έφηβος μπορεί να φαίνεται ότι λειτουργεί αρκετά καλά στο σχολείο, αλλά να επιστρέφει στο σπίτι εξαντλημένος από τη συνεχή προσπάθεια συγκέντρωσης και αυτοελέγχου.

Γι’ αυτό δεν αρκεί μόνο να ρωτάμε «πώς τα πηγαίνει στο σχολείο;». Χρειάζεται να ρωτάμε και «πώς είναι για σένα το σχολείο;», «τι σε δυσκολεύει περισσότερο;», «τι σε βοηθά να συγκεντρώνεσαι;» και «υπάρχει κάτι που θα ήθελες οι μεγάλοι γύρω σου να καταλαβαίνουν καλύτερα;». Μερικές φορές, η συμπεριφορά που βλέπουμε εξωτερικά αποτελεί μόνο ένα μικρό μέρος της πραγματικής εμπειρίας του παιδιού.

Πέρα από τη συζήτηση για την υπερδιάγνωση

Το ερώτημα «διαγιγνώσκονται υπερβολικά πολλά παιδιά με ΔΕΠ-Υ;» είναι εύλογο, αλλά αν μείνουμε μόνο σε αυτό κινδυνεύουμε να χάσουμε μια πολύ σημαντικότερη συζήτηση. Υπάρχουν παιδιά που μπορεί να λάβουν μια διάγνωση που χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση, αλλά υπάρχουν επίσης παιδιά των οποίων οι δυσκολίες δεν αναγνωρίζονται ποτέ ή αναγνωρίζονται πολύ αργά. Παράλληλα, υπάρχουν οικογένειες που μπορεί να χρειάζεται να περιμένουν μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι να αποκτήσουν πρόσβαση σε μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση.

Ίσως, επομένως, το πιο χρήσιμο ερώτημα να μην είναι πόσες διαγνώσεις υπάρχουν, αλλά πόσο καλά κατανοούμε τις ανάγκες των παιδιών πίσω από αυτές. Η ΔΕΠ-Υ είναι μια σύνθετη κατάσταση και κανένα παιδί δεν μπορεί να κατανοηθεί μέσα από μια σύντομη λίστα συμπτωμάτων, ένα βίντεο στο διαδίκτυο ή μία παρατήρηση μέσα στην τάξη. Η σωστή αξιολόγηση χρειάζεται χρόνο, πληροφορίες από διαφορετικά περιβάλλοντα και προσεκτική εξέταση του κατά πόσο και με ποιον τρόπο οι δυσκολίες επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργικότητα.

Και ανεξάρτητα από το αν ένα παιδί έχει ήδη λάβει διάγνωση, βρίσκεται σε διαδικασία αξιολόγησης ή απλώς φαίνεται να δυσκολεύεται, ένα πράγμα παραμένει σημαντικό: η υποστήριξη δεν χρειάζεται να ξεκινά και να τελειώνει με μια διαγνωστική ετικέτα. Χρειάζεται να ξεκινά από το ίδιο το παιδί, από τις δυσκολίες που βιώνει, τις δυνατότητες που διαθέτει και τις συνθήκες που μπορούν να το βοηθήσουν να αναπτυχθεί και να λειτουργήσει καλύτερα. Ίσως, τελικά, αντί να αναρωτιόμαστε μόνο «μήπως βάζουμε πολύ εύκολα τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ;», αξίζει να θέσουμε ένα ακόμη ερώτημα: ακούμε αρκετά προσεκτικά τι χρειάζεται κάθε παιδί;

Η διάκριση αυτή δεν έχει σκοπό να βάλουμε μια «ταμπέλα» σε όσα αισθανόμαστε. Μπορεί, όμως, να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τι μας συμβαίνει, από πού φαίνεται να προέρχεται η δυσφορία μας και, κυρίως, πότε ίσως χρειάζεται να αναζητήσουμε περισσότερη υποστήριξη.

Όταν μπορούμε να εντοπίσουμε τι μας πιέζει

Το στρες συνδέεται συνήθως με κάποια εξωτερική απαίτηση ή κατάσταση που αντιλαμβανόμαστε ότι μας πιέζει. Μπορεί να πρόκειται για κάτι σχετικά σύντομο, όπως μια προθεσμία στη δουλειά, μια εξέταση ή μια έντονη διαφωνία με έναν άνθρωπο που αγαπάμε. Μπορεί, όμως, να αφορά και μια κατάσταση που διαρκεί πολύ περισσότερο, όπως μια παρατεταμένη επαγγελματική δυσκολία, η ανεργία, μια χρόνια ασθένεια ή άλλες συνθήκες που μας επιβαρύνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Όταν βρισκόμαστε υπό στρες, το σώμα και ο νους μας αντιδρούν στην κατάσταση που αντιμετωπίζουμε. Μπορεί να αισθανόμαστε ευερεθιστότητα ή θυμό, να κουραζόμαστε περισσότερο, να δυσκολευόμαστε να κοιμηθούμε ή να παρατηρούμε μυϊκή ένταση και ενοχλήσεις από το πεπτικό σύστημα. Με άλλα λόγια, το στρες δεν αποτελεί μόνο μια σκέψη του τύπου «έχω πολλά να κάνω». Είναι μια εμπειρία στην οποία συμμετέχει ολόκληρος ο οργανισμός. Σε αρκετές περιπτώσεις, όταν ο στρεσογόνος παράγοντας απομακρυνθεί ή όταν αισθανθούμε ότι μπορούμε πλέον να τον διαχειριστούμε, η ένταση αρχίζει σταδιακά να μειώνεται. Τελειώνει η εξέταση, παραδίδουμε την εργασία, επιλύεται μια σύγκρουση και παρατηρούμε ότι μπορούμε ξανά να χαλαρώσουμε. Αυτό αποτελεί ένα από τα στοιχεία που μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη διαφορά του στρες από το άγχος.

Όταν η ανησυχία παραμένει

Το άγχος μπορεί να μοιάζει πολύ με το στρες, τόσο ψυχολογικά όσο και σωματικά. Ένας άνθρωπος που βιώνει άγχος μπορεί επίσης να δυσκολεύεται να κοιμηθεί ή να συγκεντρωθεί, να αισθάνεται κόπωση, ευερεθιστότητα ή ένταση στο σώμα του. Γι’ αυτό και πολλές φορές δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσουμε τις δύο εμπειρίες μόνο από τα συμπτώματα. Μια σημαντική διαφορά βρίσκεται περισσότερο στο τι συμβαίνει γύρω από αυτά τα συμπτώματα. Στο άγχος, η ανησυχία μπορεί να είναι επίμονη και δυσανάλογα έντονη και να συνεχίζεται ακόμη και όταν δεν υπάρχει ένας σαφής εξωτερικός στρεσογόνος παράγοντας. Μπορεί, για παράδειγμα, μια δύσκολη κατάσταση να έχει ήδη τελειώσει αλλά το μυαλό να εξακολουθεί να βρίσκεται σε επιφυλακή, αναζητώντας το επόμενο πιθανό πρόβλημα.

Ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει λογικά ότι αυτή τη στιγμή δεν συμβαίνει κάτι επικίνδυνο και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να σταματήσει την ανησυχία. Οι σκέψεις μπορεί να κινούνται γύρω από ερωτήματα όπως «κι αν συμβεί κάτι;», «κι αν δεν τα καταφέρω;» ή «κι αν κάτι πάει στραβά;». Έτσι, η απουσία ενός άμεσου κινδύνου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υποχωρεί και η αίσθηση της απειλής.

Γιατί τα μπερδεύουμε τόσο εύκολα;

Ένας βασικός λόγος είναι ότι το στρες και το άγχος μοιράζονται πολλά κοινά συμπτώματα. Και στις δύο περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στον ύπνο και στη συγκέντρωση, κόπωση, ευερεθιστότητα και μυϊκή ένταση. Επομένως, το σώμα από μόνο του δεν μας δίνει πάντοτε μια ξεκάθαρη απάντηση για το αν αυτό που βιώνουμε είναι περισσότερο στρες ή άγχος.

Επιπλέον, οι δύο εμπειρίες μπορούν να τροφοδοτούν η μία την άλλη. Μια παρατεταμένη περίοδος στρες μπορεί να συνοδεύεται από αυξανόμενη ανησυχία για το μέλλον, ενώ το έντονο άγχος μπορεί με τη σειρά του να κάνει τις καθημερινές απαιτήσεις να φαίνονται περισσότερο απειλητικές ή δύσκολες στη διαχείρισή τους. Έτσι, στην πραγματική ζωή η διάκριση δεν είναι πάντοτε απόλυτη και δεν χρειάζεται να προσπαθούμε να τοποθετήσουμε κάθε εμπειρία αποκλειστικά στη μία ή στην άλλη κατηγορία.

Μερικές ερωτήσεις που μπορούν να μας βοηθήσουν

Αντί να επικεντρωνόμαστε μόνο στο «είναι στρες ή άγχος;», ίσως είναι περισσότερο χρήσιμο να παρατηρήσουμε πώς λειτουργεί αυτό που αισθανόμαστε στην καθημερινότητά μας. Μπορούμε, για παράδειγμα, να αναρωτηθούμε αν υπάρχει κάτι συγκεκριμένο που μας προκαλεί την ένταση και αν αυτή μειώνεται όταν η συγκεκριμένη κατάσταση τελειώσει. Μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε αν η ανησυχία εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη και όταν τα πράγματα γύρω μας είναι σχετικά ήρεμα, αν μετακινείται συνεχώς από το ένα θέμα στο άλλο ή αν είναι δύσκολο να την ελέγξουμε ακόμη και όταν αντιλαμβανόμαστε ότι είναι υπερβολική.

Ακόμη πιο σημαντικό είναι να εξετάσουμε πόσο επηρεάζει αυτή η εμπειρία τη ζωή μας. Μπορούμε να κοιμηθούμε; Μπορούμε να συγκεντρωθούμε στην εργασία μας; Εξακολουθούμε να κάνουμε πράγματα που μας ευχαριστούν; Αποφεύγουμε καταστάσεις επειδή φοβόμαστε πώς θα αισθανθούμε; Έχει αρχίσει η ανησυχία να καθορίζει τις αποφάσεις μας; Αυτές οι ερωτήσεις δεν αποτελούν μέσο αυτοδιάγνωσης. Μπορούν, όμως, να μας βοηθήσουν να αποκτήσουμε μια πιο καθαρή εικόνα για το πόσο έντονη και επίμονη έχει γίνει η δυσφορία μας.

Πότε το άγχος γίνεται κάτι περισσότερο από μια δύσκολη περίοδο;

Το άγχος αποτελεί μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας και το γεγονός ότι αισθανόμαστε ανησυχία δεν σημαίνει από μόνο του ότι υπάρχει κάποια αγχώδης διαταραχή. Είναι φυσιολογικό να ανησυχούμε πριν από ένα σημαντικό γεγονός ή σε μια περίοδο αβεβαιότητας. Η ένταση, η διάρκεια και ο βαθμός στον οποίο το άγχος επηρεάζει τη λειτουργικότητά μας είναι σημαντικά στοιχεία για να κατανοήσουμε αν χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση.

Οι αγχώδεις διαταραχές διαφέρουν από τις προσωρινές εμπειρίες άγχους ακριβώς επειδή τα συμπτώματα είναι περισσότερο επίμονα και έντονα και επηρεάζουν ουσιαστικά τη διάθεση ή την καθημερινή λειτουργικότητα. Για παράδειγμα, στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή η ανησυχία μπορεί να αφορά πολλά διαφορετικά θέματα, να είναι δύσκολο να ελεγχθεί και να επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το άγχος μπορεί επίσης να πάρει διαφορετικές μορφές. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να εμφανίζεται μέσα από ξαφνικά επεισόδια έντονου φόβου και σωματικής ενεργοποίησης, όπως συμβαίνει στις κρίσεις πανικού, ενώ σε άλλους μπορεί να συνδέεται με συγκεκριμένες καταστάσεις ή αντικείμενα, όπως στις ειδικές φοβίες. Μπορεί ακόμη να αφορά κοινωνικές καταστάσεις, όπου ο φόβος της αξιολόγησης ή της έκθεσης γίνεται τόσο έντονος ώστε το άτομο αρχίζει να τις αποφεύγει.

Το σημαντικό είναι ότι η παρουσία έντονου άγχους δεν σημαίνει αυτόματα ότι κάποιος έχει κάποια συγκεκριμένη διαταραχή. Η διάγνωση απαιτεί αξιολόγηση από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας και δεν μπορεί να βασιστεί σε ένα μεμονωμένο σύμπτωμα ή σε μια διαδικτυακή λίστα χαρακτηριστικών.

Τι μπορεί να βοηθήσει;

Όταν το στρες ή το άγχος βρίσκονται σε σχετικά ήπια επίπεδα, ορισμένες βασικές καθημερινές συνήθειες μπορούν να υποστηρίξουν τη διαχείρισή τους. Η σωματική δραστηριότητα, η φροντίδα του ύπνου και μια ισορροπημένη διατροφή αποτελούν μια καλή βάση, όχι επειδή μπορούν να εξαφανίσουν κάθε δύσκολο συναίσθημα, αλλά επειδή υποστηρίζουν συνολικά την ικανότητα του οργανισμού να ανταποκρίνεται στην πίεση.

Παράλληλα, έχει σημασία να κατανοήσουμε τι βρίσκεται πίσω από την ένταση. Αν πρόκειται κυρίως για στρες, μπορεί να χρειάζεται να εξετάσουμε τις απαιτήσεις που αντιμετωπίζουμε, τις προτεραιότητές μας, τα όρια που θέτουμε και το κατά πόσο υπάρχουν πρακτικές αλλαγές που μπορούν να μειώσουν την πίεση. Αν η ανησυχία επιμένει ανεξάρτητα από τις εξωτερικές συνθήκες, μπορεί να είναι περισσότερο χρήσιμο να παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρινόμαστε στις σκέψεις και στους φόβους μας.

Όταν η αποφυγή αρχίζει να επηρεάζει τη ζωή μας

Ένα στοιχείο που αξίζει ιδιαίτερη προσοχή είναι η αποφυγή. Όταν κάτι μας προκαλεί έντονο άγχος, είναι φυσικό να θέλουμε να απομακρυνθούμε από αυτό. Βραχυπρόθεσμα, η αποφυγή μπορεί πράγματι να μας ανακουφίσει. Αν, όμως, αρχίσουμε σταδιακά να αποφεύγουμε κοινωνικές καταστάσεις, μετακινήσεις, επαγγελματικές ευκαιρίες ή δραστηριότητες που προηγουμένως ήταν σημαντικές για εμάς, τότε το άγχος μπορεί να αρχίσει να περιορίζει τη ζωή μας.

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση και αντιμετώπιση αυτών των μοτίβων. Μεταξύ των θεραπευτικών προσεγγίσεων που χρησιμοποιούνται για τις αγχώδεις διαταραχές βρίσκεται η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία, η οποία εστιάζει, μεταξύ άλλων, στη σχέση ανάμεσα στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στις συμπεριφορές. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται επίσης παρεμβάσεις που βασίζονται στη σταδιακή και ελεγχόμενη έκθεση σε αυτό που προκαλεί φόβο, ώστε να περιοριστεί ο κύκλος φόβου και αποφυγής.

Πότε είναι χρήσιμο να απευθυνθούμε σε έναν ειδικό;

Δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι το άγχος ή το στρες να γίνουν «αφόρητα» για να αναζητήσουμε υποστήριξη. Όταν οι τρόποι που χρησιμοποιούμε μόνοι μας δεν φαίνεται να βοηθούν, όταν η δυσφορία επιμένει ή όταν αρχίζει να επηρεάζει σημαντικά τη διάθεση, τον ύπνο, την εργασία, τις σχέσεις ή τις καθημερινές μας δραστηριότητες, η συζήτηση με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα αυτό που βιώνουμε και να βρούμε πιο κατάλληλους τρόπους αντιμετώπισης.

Ίσως, τελικά, η σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στο στρες και το άγχος να μην βρίσκεται μόνο στο πώς αισθανόμαστε, αλλά και στο τι συμβαίνει όταν η εξωτερική πίεση απομακρύνεται. Το στρες έχει συνήθως έναν περισσότερο αναγνωρίσιμο εξωτερικό παράγοντα που το προκαλεί, ενώ στο άγχος η εσωτερική αίσθηση απειλής και η ανησυχία μπορούν να συνεχίζονται ακόμη και όταν δεν υπάρχει κάτι άμεσα απειλητικό γύρω μας.

Σε κάθε περίπτωση, ούτε το στρες ούτε το άγχος αποτελούν από μόνα τους ένδειξη αδυναμίας ή αποτυχίας. Είναι ανθρώπινες αντιδράσεις που αξίζει να ακούμε και να κατανοούμε. Και όταν γίνονται επίμονες, έντονες ή αρχίζουν να περιορίζουν τη ζωή μας, ίσως αυτό που χρειάζεται δεν είναι να προσπαθήσουμε περισσότερο να τις αγνοήσουμε, αλλά να αναζητήσουμε έναν διαφορετικό τρόπο να τις κατανοήσουμε και να τις αντιμετωπίσουμε.

Όταν το στρες παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα και η αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να αντεπεξέλθουμε γίνεται μέρος της καθημερινότητάς μας, τότε μιλάμε για χρόνιο στρες. Σε αυτή την περίπτωση, δεν πρόκειται απλώς για μια δύσκολη ημέρα ή μια απαιτητική εβδομάδα, αλλά για μια παρατεταμένη κατάσταση κατά την οποία ο οργανισμός δυσκολεύεται να βγει από τη συνεχή εγρήγορση. Με τον χρόνο, αυτή η κατάσταση μπορεί να γίνει τόσο οικεία ώστε ο άνθρωπος να πάψει ακόμη και να αναγνωρίζει πόσο πιεσμένος αισθάνεται.

Όταν συνηθίζουμε να ζούμε υπό πίεση

Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του χρόνιου στρες είναι ότι δεν είναι πάντοτε εύκολο να το αναγνωρίσουμε. Όταν η πίεση διαρκεί εβδομάδες ή μήνες, μπορεί σταδιακά να αρχίσουμε να θεωρούμε φυσιολογικό το να ξυπνάμε κουρασμένοι, να δυσκολευόμαστε να χαλαρώσουμε ή να αισθανόμαστε ότι το μυαλό μας βρίσκεται διαρκώς σε λειτουργία. Μπορεί να έχουμε συνηθίσει τόσο πολύ την ένταση, ώστε η ηρεμία να μας φαίνεται σχεδόν ασυνήθιστη.

Οι πηγές του χρόνιου στρες μπορούν να είναι πολλές και διαφορετικές. Μια παρατεταμένη δύσκολη περίοδος στην εργασία, οικονομικές δυσκολίες, προβλήματα στις σχέσεις, η φροντίδα ενός αγαπημένου προσώπου, ζητήματα υγείας ή η αίσθηση ότι οι απαιτήσεις της καθημερινότητας ξεπερνούν συνεχώς τις δυνατότητές μας μπορούν να διατηρούν τον οργανισμό σε μια κατάσταση παρατεταμένης πίεσης. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, δεν υπάρχει ένας μόνο στρεσογόνος παράγοντας αλλά πολλοί μικρότεροι που συσσωρεύονται και δημιουργούν την αίσθηση ότι δεν υπάρχει πραγματικός χρόνος για ανάκαμψη.

Πώς μπορεί να εκδηλωθεί το χρόνιο στρες;

Το χρόνιο στρες δεν εμφανίζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους. Για κάποιον μπορεί να εκδηλωθεί κυρίως μέσα από έντονη κόπωση, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να παρατηρήσει ότι δυσκολεύεται να κοιμηθεί, να συγκεντρωθεί ή να απολαύσει πράγματα που παλαιότερα του έδιναν χαρά. Άλλοι άνθρωποι μπορεί να γίνουν περισσότερο ευερέθιστοι, να αισθάνονται συνεχώς σε ένταση ή να δυσκολεύονται να σταματήσουν τις σκέψεις τους ακόμη και όταν υπάρχει χρόνος για ξεκούραση.

Παράλληλα, το σώμα μπορεί να αρχίσει να εκφράζει με τον δικό του τρόπο αυτή την παρατεταμένη επιβάρυνση. Μυϊκή ένταση, πονοκέφαλοι, δυσκολίες στον ύπνο και άλλες σωματικές ενοχλήσεις μπορεί να εμφανιστούν ή να γίνουν περισσότερο έντονες σε περιόδους παρατεταμένης πίεσης. Το χρόνιο στρες έχει επίσης συσχετιστεί με προβλήματα όπως το άγχος, η αϋπνία και η υψηλή αρτηριακή πίεση, καθώς και με επιβάρυνση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού συστήματος.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σωματικό σύμπτωμα οφείλεται στο στρες ούτε ότι πρέπει να αποδίδουμε αυτόματα μια ενόχληση σε ψυχολογικούς παράγοντες. Όταν ένα σύμπτωμα επιμένει ή μας ανησυχεί, η κατάλληλη ιατρική αξιολόγηση παραμένει σημαντική. Η σύνδεση σώματος και ψυχισμού δεν σημαίνει ότι «όλα είναι στο μυαλό μας», αλλά ακριβώς το αντίθετο: ότι οι ψυχολογικές και οι σωματικές λειτουργίες μας βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση.

Γιατί το χρόνιο στρες μας εξαντλεί;

Ο οργανισμός μας είναι εξαιρετικά αποτελεσματικός στην αντιμετώπιση μιας προσωρινής απειλής ή μιας απαιτητικής κατάστασης. Όταν χρειάζεται, μπορεί να κινητοποιήσει γρήγορα ενέργεια και να μας προετοιμάσει για δράση. Αυτό το σύστημα, όμως, δεν είναι σχεδιασμένο για να παραμένει συνεχώς ενεργοποιημένο. Όταν η πίεση συνεχίζεται χωρίς επαρκείς περιόδους ανάκαμψης, το σώμα καλείται ξανά και ξανά να προσαρμοστεί. Με τον χρόνο, αυτή η συνεχής προσπάθεια μπορεί να επιβαρύνει τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική μας λειτουργία. Η συγκέντρωση μπορεί να γίνεται δυσκολότερη, η ποιότητα του ύπνου να μειώνεται και ακόμη και μικρές καθημερινές δυσκολίες να αρχίζουν να μοιάζουν δυσανάλογα απαιτητικές. Συχνά ο άνθρωπος περιγράφει αυτή την κατάσταση λέγοντας ότι αισθάνεται πως «δεν έχει άλλο χώρο» ή ότι ακόμη και κάτι μικρό αρκεί για να τον φέρει στα όριά του.

Το παράδοξο της εξάντλησης

Όσο περισσότερο πιεζόμαστε, τόσο περισσότερο έχουμε ανάγκη από φροντίδα και ανάκαμψη. Παρ’ όλα αυτά, συχνά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Όταν αισθανόμαστε ότι οι υποχρεώσεις μας είναι ατελείωτες, μπορεί να αρχίσουμε να αφαιρούμε από τη ζωή μας όλα εκείνα που θεωρούμε λιγότερο «επείγοντα»: τον ύπνο, την άσκηση, τον χρόνο με ανθρώπους που αγαπάμε, μια δραστηριότητα που μας ευχαριστεί ή ακόμη και μερικές στιγμές κατά τις οποίες δεν χρειάζεται να κάνουμε τίποτα.

Βραχυπρόθεσμα αυτό μπορεί να δημιουργεί την αίσθηση ότι κερδίζουμε χρόνο. Μακροπρόθεσμα, όμως, μπορεί να αφαιρούμε ακριβώς εκείνες τις εμπειρίες που βοηθούν τον οργανισμό μας να ανακάμπτει από την πίεση. Η αντιμετώπιση του χρόνιου στρες, επομένως, δεν αφορά μόνο το πώς θα γίνουμε πιο αποτελεσματικοί ώστε να χωρέσουμε ακόμη περισσότερα στην ημέρα μας. Μερικές φορές χρειάζεται να εξετάσουμε και το αντίθετο: τι μπορούμε να μειώσουμε, ποια όρια χρειάζεται να θέσουμε και ποιες απαιτήσεις δεν είναι πραγματικά απαραίτητο να συνεχίσουμε να κουβαλάμε με τον ίδιο τρόπο.

Η σημασία των ορίων

Όταν αισθανόμαστε ότι όλα είναι σημαντικά και όλα πρέπει να γίνουν τώρα, είναι πολύ εύκολο να καταλήξουμε σε μια κατάσταση μόνιμης υπερφόρτωσης. Ένα πρώτο βήμα μπορεί να είναι να δούμε πιο καθαρά ποιες υποχρεώσεις είναι πραγματικά απαραίτητες και ποιες μπορούν να περιμένουν, να περιοριστούν ή ακόμη και να εγκαταλειφθούν. Η θέσπιση ορίων δεν αφορά μόνο το να λέμε «όχι» στους άλλους. Αφορά και τις προσδοκίες που έχουμε από τον ίδιο μας τον εαυτό. Μερικές φορές το χρόνιο στρες συντηρείται από την πεποίθηση ότι πρέπει να είμαστε συνεχώς παραγωγικοί, διαθέσιμοι και αποτελεσματικοί, ότι δεν επιτρέπεται να απογοητεύσουμε κανέναν ή ότι η ξεκούραση πρέπει πρώτα να «κερδηθεί». Η διερεύνηση αυτών των προσδοκιών μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε γιατί συνεχίζουμε να πιέζουμε τον εαυτό μας ακόμη και όταν το σώμα μάς δείχνει ότι χρειάζεται ανάπαυση.

Δεν χρειάζεται να το αντιμετωπίζουμε μόνοι μας

Σε περιόδους έντονου στρες μπορεί να έχουμε την τάση να απομακρυνόμαστε από τους ανθρώπους γύρω μας, είτε επειδή δεν έχουμε ενέργεια είτε επειδή πιστεύουμε ότι πρέπει να αντιμετωπίσουμε μόνοι μας όσα συμβαίνουν. Ωστόσο, οι υποστηρικτικές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως σημαντικός προστατευτικός παράγοντας. Το να μιλήσουμε με έναν άνθρωπο που εμπιστευόμαστε δεν εξαφανίζει απαραίτητα το πρόβλημα, μπορεί όμως να μειώσει την αίσθηση ότι χρειάζεται να το κουβαλάμε μόνοι μας.

Η υποστήριξη μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Μπορεί να είναι μια συζήτηση με έναν φίλο, η πρακτική βοήθεια από ένα μέλος της οικογένειας ή η δυνατότητα να μοιραστούμε μια δυσκολία χωρίς να χρειάζεται αμέσως να βρούμε τη λύση της. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το σημαντικότερο δεν είναι να αλλάξει αμέσως η εξωτερική κατάσταση αλλά να δημιουργηθεί περισσότερος χώρος ώστε να μπορέσουμε να τη διαχειριστούμε.

Μικρές αλλαγές που μπορούν να έχουν σημασία

Όταν κάποιος βιώνει χρόνιο στρες, η συμβουλή να «αλλάξει τρόπο ζωής» μπορεί να ακούγεται σαν μία ακόμη απαίτηση σε μια ήδη γεμάτη καθημερινότητα. Για τον λόγο αυτό, συχνά είναι περισσότερο ρεαλιστικό να ξεκινήσουμε από μικρές αλλαγές που μπορούν πράγματι να διατηρηθούν στον χρόνο. Ο επαρκής ύπνος, η τακτική σωματική δραστηριότητα, η ισορροπημένη διατροφή και η διατήρηση επαφής με ανθρώπους που μας στηρίζουν μπορούν να συμβάλουν στη συνολική μας ανθεκτικότητα απέναντι στην πίεση. Παράλληλα, είναι σημαντικό να παρατηρούμε τις συμπεριφορές στις οποίες μπορεί να καταφεύγουμε για προσωρινή ανακούφιση όταν είμαστε πιεσμένοι, αλλά οι οποίες μακροπρόθεσμα μπορεί να επιβαρύνουν περισσότερο την υγεία ή την καθημερινότητά μας.

Το ζητούμενο δεν είναι να δημιουργήσουμε μια ακόμη λίστα πραγμάτων που «πρέπει» να κάνουμε σωστά. Περισσότερο έχει σημασία να αναρωτηθούμε τι είναι εφικτό στη συγκεκριμένη περίοδο της ζωής μας και ποια μικρή αλλαγή θα μπορούσε να μας δώσει λίγο περισσότερο χώρο για ανάκαμψη.

Πότε είναι χρήσιμο να ζητήσουμε βοήθεια;

Υπάρχουν φορές που, παρά τις προσπάθειές μας, το στρες εξακολουθεί να μοιάζει ανεξέλεγκτο. Όταν η πίεση επιμένει, όταν επηρεάζει σημαντικά τον ύπνο, την εργασία, τις σχέσεις ή τη δυνατότητά μας να λειτουργούμε στην καθημερινότητα, η αναζήτηση επαγγελματικής βοήθειας μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό επόμενο βήμα. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν χώρο στον οποίο ο άνθρωπος μπορεί να εξετάσει όχι μόνο τι τον πιέζει, αλλά και πώς έχει μάθει να ανταποκρίνεται στην πίεση, ποιες απαιτήσεις θέτει στον εαυτό του, πού δυσκολεύεται να θέσει όρια και ποιοι τρόποι αντιμετώπισης μπορούν να είναι περισσότερο βοηθητικοί για τον ίδιο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το εξωτερικό πρόβλημα δεν μπορεί να εξαφανιστεί άμεσα. Αυτό που μπορεί να αλλάξει, όμως, είναι ο τρόπος με τον οποίο το αντιμετωπίζουμε και οι πόροι που έχουμε διαθέσιμους για να το διαχειριστούμε.

Το χρόνιο στρες δεν είναι απλώς «πολύ άγχος». Είναι μια κατάσταση παρατεταμένης επιβάρυνσης, στην οποία ο οργανισμός δεν βρίσκει αρκετό χρόνο και χώρο για να επιστρέψει σε ισορροπία. Γι’ αυτό και η αντιμετώπισή του δεν βρίσκεται απαραίτητα σε μία μεγάλη αλλαγή ή σε μια γρήγορη τεχνική χαλάρωσης. Συχνά ξεκινά από κάτι πιο ουσιαστικό: να αναγνωρίσουμε ότι η πίεση έχει γίνει υπερβολική, να ακούσουμε τα σημάδια που μας δίνει το σώμα και ο ψυχισμός μας και να αναρωτηθούμε τι μπορεί πραγματικά να αλλάξει. Ο στόχος, άλλωστε, δεν είναι μια ζωή χωρίς στρες. Είναι μια ζωή στην οποία, ακόμη και όταν υπάρχουν απαιτήσεις και δυσκολίες, υπάρχει παράλληλα χώρος για ξεκούραση, υποστήριξη, όρια και ανάκαμψη.

Το στρες είναι και σωματική εμπειρία

Συχνά μιλάμε για το στρες σαν να είναι κάτι που συμβαίνει αποκλειστικά «στο μυαλό μας», όμως στην πραγματικότητα πρόκειται για μια εμπειρία στην οποία συμμετέχει ολόκληρος ο οργανισμός. Ίσως το έχουμε παρατηρήσει σε μια στιγμή έντονης πίεσης: η καρδιά χτυπά πιο γρήγορα, η αναπνοή αλλάζει, οι μύες σφίγγουν, τα χέρια μπορεί να ιδρώνουν και το σώμα μοιάζει ξαφνικά να βρίσκεται σε κατάσταση αυξημένης ετοιμότητας. Αυτές οι αντιδράσεις δεν είναι τυχαίες ούτε αποτελούν ένδειξη ότι κάτι «πηγαίνει στραβά». Είναι μέρος ενός φυσικού μηχανισμού που έχει αναπτυχθεί ώστε να μας βοηθά να ανταποκρινόμαστε σε καταστάσεις που ο οργανισμός αντιλαμβάνεται ως απαιτητικές ή απειλητικές.

Όταν αντιλαμβανόμαστε έναν κίνδυνο ή μια σημαντική πρόκληση, ενεργοποιείται η γνωστή αντίδραση «μάχης ή φυγής» και ο οργανισμός απελευθερώνει ορμόνες του στρες, όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη. Ο καρδιακός ρυθμός και η αρτηριακή πίεση μπορεί να αυξηθούν, ενώ περισσότερη ενέργεια γίνεται διαθέσιμη ώστε το σώμα να είναι έτοιμο να ανταποκριθεί. Πρόκειται για έναν εξαιρετικά χρήσιμο μηχανισμό όταν χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε μια άμεση απειλή. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το σύστημα αυτό ενεργοποιείται ξανά και ξανά, χωρίς να δίνεται στον οργανισμό αρκετός χρόνος για να επιστρέψει σε κατάσταση ηρεμίας.

Από το καθημερινό στρες στο χρόνιο στρες

Οι «απειλές» της σύγχρονης καθημερινότητας είναι πολύ διαφορετικές από εκείνες που αντιμετώπιζαν οι πρόγονοί μας, όμως ο οργανισμός εξακολουθεί να χρησιμοποιεί παρόμοιους μηχανισμούς για να ανταποκριθεί σε αυτές. Μια δύσκολη επαγγελματική συνθήκη, οι οικονομικές υποχρεώσεις, η φροντίδα της οικογένειας, μια σύγκρουση σε μια σχέση ή η αίσθηση ότι δεν υπάρχει αρκετός χρόνος μπορούν να κινητοποιήσουν την ίδια φυσιολογική αντίδραση του στρες.

Όταν η δύσκολη κατάσταση περάσει, το σώμα συνήθως επανέρχεται σταδιακά στην προηγούμενη κατάσταση ισορροπίας. Όταν όμως οι απαιτήσεις είναι συνεχείς και η αίσθηση πίεσης παραμένει για εβδομάδες ή μήνες, το στρες μπορεί να γίνει χρόνιο. Τότε ο οργανισμός καλείται να λειτουργεί για μεγάλο χρονικό διάστημα σε μια κατάσταση αυξημένης ενεργοποίησης, κάτι που μπορεί σταδιακά να δημιουργήσει σωματική και ψυχική επιβάρυνση.

Όταν το σώμα αρχίζει να δείχνει την πίεση

Το χρόνιο στρες δεν εκδηλώνεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους. Κάποιος μπορεί να αισθάνεται συνεχώς κουρασμένος, ένας άλλος να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και κάποιος άλλος να παρατηρεί ότι έχει γίνει περισσότερο ευερέθιστος. Παράλληλα, μπορεί να εμφανιστούν δυσκολίες στον ύπνο, πονοκέφαλοι, μυϊκή ένταση ή ενοχλήσεις από το πεπτικό σύστημα.

Αυτό συμβαίνει επειδή η παρατεταμένη ενεργοποίηση της αντίδρασης στο στρες και η συνεχής έκθεση του οργανισμού σε ορμόνες όπως η κορτιζόλη μπορούν να επηρεάσουν διαφορετικές λειτουργίες του σώματος. Το χρόνιο στρες έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο για μια σειρά προβλημάτων σωματικής και ψυχικής υγείας, μεταξύ των οποίων η υπέρταση και οι καρδιαγγειακές παθήσεις, οι διαταραχές του ύπνου, οι πεπτικές ενοχλήσεις, η μυϊκή ένταση και ο πόνος, καθώς και συμπτώματα άγχους και κατάθλιψης.

Είναι σημαντικό, ωστόσο, να μην ερμηνεύουμε κάθε σωματικό σύμπτωμα ως αποτέλεσμα του στρες. Ένας πονοκέφαλος, μια ενόχληση στο στομάχι ή η ταχυκαρδία μπορεί να έχουν πολλές διαφορετικές αιτίες και, όταν ένα σύμπτωμα επιμένει ή προκαλεί ανησυχία, χρειάζεται η κατάλληλη αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας. Η αναγνώριση της σχέσης ανάμεσα στο στρες και στο σώμα δεν σημαίνει ότι αποδίδουμε κάθε σωματική δυσκολία σε ψυχολογικούς παράγοντες, αλλά ότι αντιλαμβανόμαστε την ψυχική και τη σωματική υγεία ως δύο πλευρές που βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση.

Το στρες και η καρδιά

Το καρδιαγγειακό σύστημα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλληλεπίδρασης. Σε μια στιγμή οξέος στρες, η καρδιά χτυπά γρηγορότερα και τα αιμοφόρα αγγεία προσαρμόζουν τη λειτουργία τους, ώστε το σώμα να είναι έτοιμο να ανταποκριθεί στην κατάσταση. Όταν το στρεσογόνο γεγονός περάσει, αυτές οι αλλαγές συνήθως υποχωρούν.

Όταν όμως η αντίδραση αυτή επαναλαμβάνεται συχνά ή παραμένει ενεργοποιημένη για μεγάλο χρονικό διάστημα, η συνεχής αύξηση του καρδιακού ρυθμού, της αρτηριακής πίεσης και των ορμονών του στρες μπορεί να επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα. Για τον λόγο αυτό, η διαχείριση του χρόνιου στρες δεν αφορά μόνο το να αισθανόμαστε πιο ήρεμοι στην καθημερινότητά μας, αλλά αποτελεί και ένα σημαντικό κομμάτι της συνολικής φροντίδας της υγείας μας.

Εγκέφαλος και έντερο: μια σχέση που επηρεάζεται από το στρες

Πολλοί άνθρωποι παρατηρούν ότι σε περιόδους έντονου στρες «τους πιάνει το στομάχι». Η εμπειρία αυτή έχει πραγματική βιολογική βάση, καθώς ο εγκέφαλος και το γαστρεντερικό σύστημα βρίσκονται σε συνεχή επικοινωνία. Το στρες μπορεί να επηρεάσει αυτή την επικοινωνία και να κάνει ορισμένες ενοχλήσεις, όπως πόνο, φούσκωμα ή ναυτία, περισσότερο αισθητές. Παράλληλα, όταν βρισκόμαστε υπό πίεση μπορεί να αλλάξουν οι καθημερινές μας συνήθειες. Μπορεί να τρώμε περισσότερο ή λιγότερο από ό,τι συνήθως, να κοιμόμαστε χειρότερα, να περιορίζουμε τη σωματική δραστηριότητα ή να καταφεύγουμε σε συμπεριφορές που προσφέρουν μια προσωρινή αίσθηση ανακούφισης αλλά μακροπρόθεσμα δεν μας βοηθούν. Έτσι, η επίδραση του στρες στην υγεία δεν προκύπτει μόνο από τη βιολογική αντίδραση του οργανισμού, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο η παρατεταμένη πίεση μπορεί να αλλάξει τη συμπεριφορά και τις καθημερινές μας συνήθειες.

Γιατί δύο άνθρωποι μπορεί να βιώνουν διαφορετικά την ίδια κατάσταση;

Δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος με τον οποίο αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι στο στρες. Μια κατάσταση που για κάποιον είναι ιδιαίτερα πιεστική μπορεί για έναν άλλον να είναι περισσότερο διαχειρίσιμη. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο ένας είναι «δυνατός» και ο άλλος «αδύναμος». Η αντίδρασή μας επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως οι προηγούμενες εμπειρίες μας, οι διαθέσιμοι πόροι, η κοινωνική υποστήριξη, ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουμε μια κατάσταση και το κατά πόσο αισθανόμαστε ότι έχουμε δυνατότητα ελέγχου ή επιλογών απέναντί της. Γι’ αυτό και η διαχείριση του στρες δεν μπορεί να περιορίζεται στην απλή συμβουλή «μην αγχώνεσαι». Το ζητούμενο δεν είναι να εξαφανίσουμε κάθε μορφή στρες από τη ζωή μας, κάτι που άλλωστε δεν είναι ούτε εφικτό ούτε απαραίτητα επιθυμητό, αλλά να αναγνωρίζουμε πότε η πίεση έχει αρχίσει να ξεπερνά τους διαθέσιμους πόρους μας και να αναζητούμε τρόπους ώστε ο οργανισμός και η ψυχή μας να μπορούν να ανακάμπτουν.

Τι μπορούμε να κάνουμε για να διαχειριστούμε το στρες;

Η μείωση του στρες δεν απαιτεί πάντοτε μεγάλες αλλαγές στη ζωή μας. Συχνά ξεκινά από μικρές, επαναλαμβανόμενες συνήθειες που βοηθούν το σώμα να βγαίνει από τη συνεχή κατάσταση εγρήγορσης. Η τακτική σωματική δραστηριότητα, ο επαρκής και σταθερός ύπνος, ο χρόνος για δραστηριότητες που μας ευχαριστούν και η διατήρηση υποστηρικτικών σχέσεων μπορούν να αποτελέσουν σημαντικά προστατευτικά στοιχεία.

Εξίσου σημαντικό είναι να μάθουμε να παρατηρούμε τα προσωπικά μας σημάδια πίεσης πριν φτάσουμε στο σημείο της εξάντλησης. Για κάποιον μπορεί να είναι η αϋπνία, για άλλον η ευερεθιστότητα, η δυσκολία συγκέντρωσης, η μυϊκή ένταση ή η τάση να αποσύρεται από τους ανθρώπους γύρω του. Όσο καλύτερα αναγνωρίζουμε αυτά τα πρώιμα σημάδια, τόσο περισσότερες πιθανότητες έχουμε να παρέμβουμε πριν το στρες εγκατασταθεί ως μια μόνιμη κατάσταση στην καθημερινότητά μας.

Όταν το στρες επιμένει

Υπάρχουν περίοδοι κατά τις οποίες οι συνηθισμένοι τρόποι αντιμετώπισης δεν είναι αρκετοί. Όταν το στρες επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα, όταν αισθανόμαστε ότι δυσκολευόμαστε να ανταποκριθούμε στις καθημερινές μας υποχρεώσεις ή όταν επηρεάζονται σημαντικά ο ύπνος, οι σχέσεις, η εργασία ή η ποιότητα της ζωής μας, η αναζήτηση επαγγελματικής υποστήριξης μπορεί να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη.

Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο να κατανοήσει καλύτερα ποιες καταστάσεις συντηρούν το στρες του, πώς ο τρόπος σκέψης και οι συμπεριφορές του επηρεάζουν την εμπειρία της πίεσης και ποιες στρατηγικές μπορούν να είναι περισσότερο λειτουργικές για τον ίδιο. Στόχος δεν είναι μια ζωή χωρίς δυσκολίες ή στρεσογόνες καταστάσεις, αλλά η ανάπτυξη μεγαλύτερης δυνατότητας προσαρμογής και επαναφοράς όταν αυτές εμφανίζονται.

Το σώμα και η ψυχή δεν λειτουργούν ως δύο ανεξάρτητα συστήματα. Όταν βρισκόμαστε για μεγάλο χρονικό διάστημα υπό πίεση, το σώμα μπορεί να αρχίσει να εκφράζει αυτή την επιβάρυνση με διαφορετικούς τρόπους. Αντίστοιχα, όταν αρχίζουμε να φροντίζουμε ουσιαστικά το στρες μας, δεν φροντίζουμε μόνο την ψυχική μας διάθεση, αλλά τη συνολική μας υγεία. Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο δεν είναι να αναρωτιόμαστε πώς θα καταφέρουμε να μην αγχωθούμε ποτέ ξανά, αλλά πώς μπορούμε να ακούμε νωρίτερα τα σημάδια του οργανισμού μας και να του δίνουμε τον χρόνο, την υποστήριξη και τις συνθήκες που χρειάζεται για να επανέλθει.

Γιατί είναι δύσκολο να εντοπίσουμε μια ψευδή πληροφορία;

Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια καινούργια πληροφορία, ο νους μας δεν ξεκινά απαραίτητα εξετάζοντας αν αυτή είναι αληθινή ή ψευδής. Αρχικά προσπαθούμε να κατανοήσουμε το περιεχόμενό της, να το συνδέσουμε με όσα ήδη γνωρίζουμε και να αποφασίσουμε τι σημαίνει για εμάς. Η αξιολόγηση της ακρίβειας απαιτεί ένα επιπλέον βήμα: χρειάζεται να εξετάσουμε την πηγή, να αναζητήσουμε πιθανές αντιφάσεις και, αρκετές φορές, να συγκρίνουμε τον ισχυρισμό με άλλες διαθέσιμες πληροφορίες. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, μια ανακριβής πληροφορία που μοιάζει εύλογη ή ταιριάζει με όσα ήδη πιστεύουμε μπορεί να αποθηκευτεί στη μνήμη μας και αργότερα να ανακληθεί χωρίς να θυμόμαστε απαραίτητα από πού προήλθε ή πόσο αξιόπιστη ήταν η αρχική πηγή.

Η πηγή της πληροφορίας έχει σημασία

Η αξιοπιστία που αποδίδουμε σε μια πληροφορία επηρεάζεται σημαντικά και από το πρόσωπο ή την ομάδα που τη μεταφέρει. Οι άνθρωποι τείνουμε να εμπιστευόμαστε περισσότερο πληροφορίες όταν προέρχονται από πηγές που θεωρούμε αξιόπιστες, αλλά και όταν προέρχονται από ανθρώπους με τους οποίους αισθανόμαστε ότι μοιραζόμαστε κοινές αξίες, αντιλήψεις ή μια κοινή κοινωνική ταυτότητα. Με αυτόν τον τρόπο, η αίσθηση του «ανήκειν» μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τις σχέσεις και τις απόψεις μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε όσα ακούμε. Μια πληροφορία, επομένως, μπορεί να μας φαίνεται περισσότερο πειστική όχι αποκλειστικά λόγω του περιεχομένου της, αλλά και επειδή προέρχεται από κάποιον τον οποίο εμπιστευόμαστε ή αντιλαμβανόμαστε ως μέλος της δικής μας ομάδας.

Ο ρόλος του συναισθήματος

Εξίσου σημαντικό ρόλο παίζει το συναίσθημα που προκαλεί μια πληροφορία. Μηνύματα που μας δημιουργούν έντονο φόβο ή θυμό μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε την αξιοπιστία τους, ιδιαίτερα όταν αντιδρούμε γρήγορα και χωρίς να έχουμε χρόνο να εξετάσουμε περισσότερο το περιεχόμενό τους. Παράλληλα, μπορεί να είμαστε περισσότερο δεκτικοί σε αρνητικές πληροφορίες που αφορούν ανθρώπους ή ομάδες τις οποίες αντιλαμβανόμαστε ως διαφορετικές ή αντίπαλες από τη δική μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πληροφορία που προκαλεί έντονο συναίσθημα είναι ανακριβής, αλλά ότι η συναισθηματική μας αντίδραση αποτελεί έναν επιπλέον παράγοντα που αξίζει να λαμβάνουμε υπόψη πριν αποφασίσουμε αν θα πιστέψουμε ή θα κοινοποιήσουμε έναν ισχυρισμό.

Όσο περισσότερο ακούμε κάτι, τόσο πιο αληθινό μπορεί να μας φαίνεται

Ένας ιδιαίτερα ενδιαφέρων ψυχολογικός μηχανισμός που σχετίζεται με την παραπληροφόρηση είναι η επανάληψη. Όταν συναντάμε πολλές φορές τον ίδιο ισχυρισμό, αυτός γίνεται σταδιακά πιο οικείος και η οικειότητα μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η πληροφορία είναι περισσότερο αξιόπιστη. Με άλλα λόγια, το «το έχω ξανακούσει» μπορεί εύκολα να μετατραπεί, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, σε «άρα μάλλον είναι αλήθεια». Το φαινόμενο αυτό είναι σημαντικό στο σημερινό ψηφιακό περιβάλλον, όπου ο ίδιος ισχυρισμός μπορεί να εμφανιστεί επανειλημμένα μέσα από διαφορετικές αναρτήσεις, λογαριασμούς ή πλατφόρμες, δημιουργώντας την αίσθηση ότι επιβεβαιώνεται από πολλές ανεξάρτητες πηγές, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί να πρόκειται για την αναπαραγωγή της ίδιας αρχικής πληροφορίας.

Είμαστε όλοι το ίδιο ευάλωτοι;

Η έρευνα δείχνει ότι δεν είμαστε όλοι εξίσου ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση και ότι υπάρχουν ατομικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούμε την ακρίβεια μιας πληροφορίας. Η αναλυτική σκέψη, οι αριθμητικές δεξιότητες και το μορφωτικό επίπεδο έχουν συσχετιστεί με μεγαλύτερη ικανότητα διάκρισης μεταξύ ακριβών και ανακριβών πληροφοριών, ενώ το άγχος έχει συσχετιστεί με μεγαλύτερη πιθανότητα αποδοχής ανακριβών ισχυρισμών. Ωστόσο, αυτές οι συσχετίσεις δεν θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως απόλυτοι κανόνες ούτε να χρησιμοποιούνται για να χαρακτηρίζουμε συγκεκριμένους ανθρώπους ως περισσότερο ή λιγότερο «εύπιστους». Η ευαλωτότητα στην παραπληροφόρηση διαμορφώνεται από πολλούς παράγοντες που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και μπορεί να μεταβάλλεται ανάλογα με το θέμα, το πλαίσιο και τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα ευρήματα σχετικά με την ηλικία. Σε ορισμένες μελέτες, οι μεγαλύτεροι ενήλικες φαίνεται να μπορούν να διακρίνουν την παραπληροφόρηση εξίσου καλά ή ακόμη και καλύτερα από νεότερους ενήλικες, ενώ παράλληλα άλλα δεδομένα έχουν δείξει ότι μπορεί να είναι πιθανότερο να συναντήσουν ή να κοινοποιήσουν ψευδείς πληροφορίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αυτή η φαινομενική αντίφαση μάς υπενθυμίζει ότι η ικανότητα αναγνώρισης μιας ανακριβούς πληροφορίας και η πραγματική συμπεριφορά μας στο διαδίκτυο δεν είναι απαραίτητα το ίδιο πράγμα.

Αν πιστέψουμε κάτι ανακριβές, θα ενεργήσουμε και ανάλογα;

Αυτό αποτελεί ίσως ένα από τα πιο σημαντικά σημεία της σχετικής έρευνας. Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος πιστεύει μια ανακριβή πληροφορία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα αλλάξει τη συμπεριφορά του εξαιτίας της, καθώς ανάμεσα σε μια πεποίθηση και σε μια πράξη παρεμβάλλονται πολλοί διαφορετικοί ψυχολογικοί, κοινωνικοί και πρακτικοί παράγοντες. Οι πεποιθήσεις, οι στάσεις, οι προθέσεις και η πραγματική συμπεριφορά αποτελούν διαφορετικές διαστάσεις και δεν υπάρχει πάντοτε μια ευθεία γραμμή που να οδηγεί από τη μία στην άλλη. Για τον λόγο αυτό, όταν συζητάμε για τις συνέπειες της παραπληροφόρησης, είναι σημαντικό να αποφεύγουμε την απλουστευτική υπόθεση ότι κάθε ψευδής πεποίθηση μετατρέπεται αυτομάτως σε αντίστοιχη συμπεριφορά.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην καθημερινότητά μας;

Η κατανόηση αυτών των ψυχολογικών μηχανισμών μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό πρώτο βήμα για να γίνουμε πιο προσεκτικοί απέναντι στις πληροφορίες που δεχόμαστε καθημερινά. Ιδιαίτερα όταν μια είδηση ή μια ανάρτηση μας προκαλεί έντονο φόβο, θυμό, αγανάκτηση ή, αντίθετα, την ευχάριστη αίσθηση ότι επιβεβαιώνει ακριβώς όσα ήδη πιστεύουμε, μπορεί να είναι χρήσιμο να δημιουργήσουμε μια μικρή απόσταση πριν αντιδράσουμε. Αντί να κοινοποιήσουμε αμέσως το περιεχόμενο, μπορούμε να αναρωτηθούμε ποια είναι η αρχική πηγή, αν θεωρείται αξιόπιστη, αν υπάρχουν ανεξάρτητα στοιχεία που επιβεβαιώνουν τον συγκεκριμένο ισχυρισμό και αν τον θεωρούμε αληθινό επειδή έχουμε δει επαρκείς αποδείξεις ή απλώς επειδή τον έχουμε συναντήσει πολλές φορές.

Η κριτική σκέψη δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να αμφισβητούμε τα πάντα ούτε ότι πρέπει να αντιμετωπίζουμε κάθε πληροφορία με καχυποψία. Σημαίνει περισσότερο ότι μπορούμε να δημιουργούμε έναν μικρό χώρο ανάμεσα σε αυτό που βλέπουμε ή ακούμε και στην άμεση αντίδρασή μας, ώστε να έχουμε χρόνο να εξετάσουμε την πληροφορία πριν την αποδεχτούμε ως δεδομένη. Σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου μια ανακριβής πληροφορία μπορεί να διαδοθεί μέσα σε λίγα λεπτά και να φτάσει σε χιλιάδες ανθρώπους πριν προλάβει να ελεγχθεί, αυτή η μικρή παύση για αξιολόγηση μπορεί να έχει ιδιαίτερη αξία.

Τελικά, η μελέτη της παραπληροφόρησης δεν αφορά μόνο το πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε μια «ψευδή είδηση». Μας βοηθά να κατανοήσουμε κάτι ευρύτερο για την ανθρώπινη ψυχολογία: ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα επηρεάζεται από τη μνήμη μας, τα συναισθήματά μας, τις προηγούμενες πεποιθήσεις μας, τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες ανήκουμε και το περιβάλλον μέσα στο οποίο δεχόμαστε μια πληροφορία. Η επίγνωση αυτών των μηχανισμών δεν μας κάνει απρόσβλητους στην παραπληροφόρηση, μπορεί όμως να μας βοηθήσει να γίνουμε περισσότερο συνειδητοί στον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνουμε τις πεποιθήσεις μας και επιλέγουμε τι θα μεταδώσουμε στους άλλους.

Αυτή η αντίφαση είναι που κάνει την αναβλητικότητα τόσο ενδιαφέρουσα ψυχολογικά. Αν γνωρίζουμε ότι κάτι είναι σημαντικό και πραγματικά θέλουμε να το ολοκληρώσουμε, γιατί συμπεριφερόμαστε με τρόπο που δυσκολεύει τον ίδιο μας τον στόχο; Η εύκολη απάντηση είναι ότι είμαστε τεμπέληδες ή ότι δεν έχουμε αρκετή αυτοπειθαρχία. Στην πραγματικότητα, όμως, η αναβλητικότητα είναι συχνά πιο σύνθετη. Πίσω από την απόφαση να αφήσουμε κάτι για αργότερα μπορεί να υπάρχουν δυσάρεστα συναισθήματα, φόβος, αντίσταση, θυμός, ανία ή η ανάγκη να αποφύγουμε προσωρινά κάτι που μας δημιουργεί ψυχική ένταση.

Η αναβλητικότητα δεν είναι απλώς κακή διαχείριση του χρόνου

Όταν κάποιος αναβάλλει συστηματικά, είναι εύκολο να θεωρήσει ότι το πρόβλημά του είναι οργανωτικό. Αγοράζει ένα καινούργιο ημερολόγιο, δημιουργεί λίστες υποχρεώσεων, κατεβάζει μια εφαρμογή παραγωγικότητας ή υπόσχεται στον εαυτό του ότι από τη Δευτέρα θα ακολουθεί αυστηρότερο πρόγραμμα. Αυτές οι πρακτικές μπορούν ασφαλώς να βοηθήσουν. Αν όμως το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι ότι ξεχνάμε τι πρέπει να κάνουμε, αλλά ότι δυσκολευόμαστε να αντιμετωπίσουμε το πώς μας κάνει να αισθανόμαστε μια συγκεκριμένη υποχρέωση, τότε η καλύτερη οργάνωση από μόνη της μπορεί να μην είναι αρκετή.

Συνήθως ο άνθρωπος που αναβάλλει γνωρίζει τι πρέπει να κάνει. Μερικές φορές το γνωρίζει τόσο καλά ώστε η συγκεκριμένη υποχρέωση βρίσκεται συνεχώς στο πίσω μέρος του μυαλού του. Αυτό που δυσκολεύεται να κάνει είναι να ανεχτεί τη δυσφορία που συνδέεται με την έναρξή της.

Μια εργασία μπορεί να μας φαίνεται βαρετή, δύσκολη ή κουραστική. Μπορεί να φοβόμαστε ότι δεν θα τα καταφέρουμε αρκετά καλά ή ότι θα αξιολογηθούμε αρνητικά. Μπορεί να μας προκαλεί άγχος επειδή δεν ξέρουμε από πού να αρχίσουμε. Σε άλλες περιπτώσεις, μπορεί απλώς να μη θέλουμε να κάνουμε κάτι που αισθανόμαστε ότι μας έχει επιβληθεί. Η αναβολή μάς προσφέρει τότε κάτι πολύ συγκεκριμένο: προσωρινή ανακούφιση.

Η προσωρινή ανακούφιση που μας κρατά εγκλωβισμένους

Ας υποθέσουμε ότι πρέπει να ξεκινήσουμε μια απαιτητική εργασία. Μόλις τη σκεφτούμε αισθανόμαστε άγχος και πίεση. Αντί να ξεκινήσουμε, αποφασίζουμε να δούμε για λίγο το κινητό μας, να τακτοποιήσουμε κάτι άσχετο ή να ασχοληθούμε με μια ευκολότερη υποχρέωση. Για λίγη ώρα αισθανόμαστε καλύτερα. Δεν χρειάζεται πλέον να αντιμετωπίσουμε το άγχος της δύσκολης εργασίας. Αυτή η μικρή ανακούφιση είναι σημαντική, επειδή μαθαίνει στον εγκέφαλό μας ότι η αποφυγή «λειτουργεί». Όταν απομακρυνόμαστε από αυτό που μας προκαλεί δυσφορία, η ένταση μειώνεται προσωρινά. Το πρόβλημα είναι ότι η υποχρέωση δεν εξαφανίζεται. Παραμένει εκεί και συχνά γίνεται πιο απαιτητική όσο περνά ο χρόνος. Τώρα, εκτός από την αρχική δυσφορία, έχουμε λιγότερο χρόνο, περισσότερη πίεση και πιθανώς ενοχές επειδή δεν ξεκινήσαμε νωρίτερα. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος. Αναβάλλουμε για να αποφύγουμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα, η αναβολή δημιουργεί καινούργια δυσάρεστα συναισθήματα και στη συνέχεια προσπαθούμε να αποφύγουμε και αυτά αναβάλλοντας ακόμη περισσότερο.

Είναι πραγματικά τεμπελιά;

Η λέξη «τεμπελιά» χρησιμοποιείται συχνά ως γενική εξήγηση για την αναβλητικότητα, αλλά συνήθως δεν μας βοηθά να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει. Αντίθετα, μπορεί να μετατραπεί εύκολα σε έναν αρνητικό χαρακτηρισμό του εαυτού μας: «είμαι τεμπέλης», «δεν έχω θέληση», «ποτέ δεν ολοκληρώνω τίποτα». Η ανάγκη για ξεκούραση και εξοικονόμηση ενέργειας είναι φυσιολογική. Δεν μπορούμε να είμαστε συνεχώς παραγωγικοί ούτε χρειάζεται κάθε διαθέσιμη στιγμή της ημέρας μας να αξιοποιείται για κάποιον στόχο. Υπάρχει σημαντική διαφορά ανάμεσα στο να επιλέγουμε συνειδητά να ξεκουραστούμε και στο να περνάμε ώρες αποφεύγοντας κάτι ενώ ταυτόχρονα αισθανόμαστε ενοχές που δεν το κάνουμε. Στην πρώτη περίπτωση η ξεκούραση εξυπηρετεί μια πραγματική ανάγκη. Στη δεύτερη, η αποφυγή συχνά δεν είναι ιδιαίτερα ξεκούραστη. Μπορεί να βλέπουμε μια σειρά ή να χαζεύουμε στο κινητό, αλλά ένα μέρος της προσοχής μας παραμένει στην υποχρέωση που περιμένει.

Γι’ αυτό, αντί να ρωτήσουμε αμέσως «γιατί είμαι τόσο τεμπέλης;», μπορεί να είναι περισσότερο χρήσιμο να αναρωτηθούμε «τι είναι αυτό που προσπαθώ να αποφύγω αυτή τη στιγμή;».

Η αναβλητικότητα ως αντίσταση στο «πρέπει»

Ορισμένες φορές δεν αντιστεκόμαστε τόσο στην ίδια την εργασία όσο στην αίσθηση ότι κάποιος άλλος αποφασίζει τι πρέπει να κάνουμε. Αυτό μπορεί να συμβαίνει ακόμη και όταν ο «άλλος» είναι ουσιαστικά ο ίδιος μας ο εαυτός. Μπορεί, για παράδειγμα, να έχουμε δημιουργήσει ένα ιδιαίτερα αυστηρό πρόγραμμα και να απαιτούμε από τον εαυτό μας να είναι συνεχώς παραγωγικός. Όταν δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε σε αυτές τις απαιτήσεις, αυξάνουμε ακόμη περισσότερο την πίεση: «πρέπει να προσπαθήσω περισσότερο», «δεν επιτρέπεται να χάσω άλλη μέρα», «πρέπει επιτέλους να σοβαρευτώ». Όσο περισσότερο μιλάμε στον εαυτό μας με αυτόν τον τρόπο, τόσο πιθανότερο είναι να δημιουργηθεί εσωτερική αντίσταση. Ένα μέρος μας απαιτεί και ένα άλλο μέρος αρνείται να συνεργαστεί.

Η λύση δεν είναι απαραίτητα να εγκαταλείψουμε τις υποχρεώσεις μας. Μπορεί όμως να χρειάζεται να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μαζί τους. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «πρέπει να το κάνω και δεν έχω καμία επιλογή» και στο «επιλέγω να το κάνω επειδή εξυπηρετεί έναν στόχο που έχει σημασία για εμένα». Η εργασία μπορεί να παραμένει το ίδιο βαρετή, αλλά η δεύτερη διατύπωση επαναφέρει ένα μέρος της αίσθησης προσωπικής επιλογής.

Ο φόβος της αποτυχίας και η τελειομανία

Πίσω από την αναβλητικότητα μπορεί επίσης να υπάρχει φόβος. Αν μια εργασία είναι σημαντική για εμάς, η έναρξή της μας φέρνει αντιμέτωπους με την πιθανότητα να μην τα καταφέρουμε όπως θα θέλαμε. Για έναν άνθρωπο με έντονη τελειομανία, το να ξεκινήσει μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο, επειδή στο μυαλό του δεν χρειάζεται απλώς να ολοκληρώσει κάτι αλλά να το κάνει εξαιρετικά καλά. Όσο υψηλότερες είναι οι απαιτήσεις, τόσο μεγαλύτερη μπορεί να γίνεται η δυσφορία πριν από την έναρξη. Η αναβολή λειτουργεί τότε προστατευτικά, τουλάχιστον προσωρινά. Όσο δεν έχουμε ξεκινήσει, δεν έχουμε ακόμη αποτύχει. Μπορούμε να διατηρούμε την ιδέα ότι θα μπορούσαμε να τα καταφέρουμε πολύ καλά «αν είχαμε περισσότερο χρόνο».

Ακόμη και όταν τελικά ολοκληρώνουμε την εργασία την τελευταία στιγμή, μπορούμε να αποδώσουμε ένα μέτριο αποτέλεσμα στην έλλειψη χρόνου αντί στις ικανότητές μας. Με αυτόν τον τρόπο η αναβλητικότητα μπορεί, παράδοξα, να προστατεύει προσωρινά την αυτοεικόνα μας. Το κόστος βέβαια είναι σημαντικό, καθώς η πίεση αυξάνεται, η ποιότητα της δουλειάς μπορεί να επηρεαστεί και ενισχύεται η πεποίθηση ότι «λειτουργώ μόνο υπό πίεση».

«Θα το κάνω αύριο»

Ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της αναβλητικότητας είναι η αίσθηση ότι στο μέλλον θα είμαστε κατά κάποιον τρόπο διαφορετικοί. Αύριο θα έχουμε περισσότερη ενέργεια, περισσότερη διάθεση και περισσότερη αυτοπειθαρχία, τη Δευτέρα θα ξεκινήσουμε τη γυμναστική κλπ. Μερικές φορές αυτό είναι απολύτως λογικό. Υπάρχουν πράγματι στιγμές στις οποίες χρειάζεται να δώσουμε προτεραιότητα σε κάτι σημαντικότερο και να αφήσουμε μια άλλη υποχρέωση για αργότερα. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν συμπεριφερόμαστε σαν να έχουμε απεριόριστο χρόνο και σαν ο μελλοντικός εαυτός μας να έχει πάντα περισσότερες δυνατότητες από τον σημερινό. Στην πραγματικότητα, ο αυριανός μας εαυτός πιθανότατα θα έχει τις ίδιες δυσκολίες, μαζί με τις καινούργιες υποχρεώσεις που θα έχουν προστεθεί. Η συνειδητοποίηση ότι ο χρόνος μας είναι περιορισμένος δεν χρειάζεται να μας γεμίζει άγχος. Μπορεί να μας βοηθήσει να είμαστε περισσότερο συνειδητοί σχετικά με το πού θέλουμε να επενδύσουμε την ενέργειά μας και ποια πράγματα δεν θέλουμε να αναβάλλουμε επ’ αόριστον.

Ο φαύλος κύκλος της ενοχής

Ένα από τα δυσκολότερα στοιχεία της χρόνιας αναβλητικότητας είναι ο τρόπος με τον οποίο επηρεάζει τη σχέση μας με τον εαυτό μας. Όσο περισσότερο αναβάλλουμε, τόσο περισσότερο μπορεί να θυμώνουμε με τον εαυτό μας. Αρχίζουμε να χρησιμοποιούμε χαρακτηρισμούς όπως «τεμπέλης», «ανεύθυνος» ή «ανίκανος». Υποσχόμαστε ότι την επόμενη φορά θα είμαστε αυστηρότεροι. Η αυστηρότητα όμως αυξάνει την πίεση και η αυξημένη πίεση μπορεί να κάνει την επόμενη εργασία ακόμη πιο δυσάρεστη. Έτσι η αναβλητικότητα δεν αφορά πλέον μόνο μια υποχρέωση. Αρχίζει να επηρεάζει την αυτοεκτίμησή μας.

Για να σπάσει αυτός ο κύκλος, χρειάζεται να μετακινηθούμε από την αυτοκριτική στην κατανόηση. Η κατανόηση δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε κάθε αναβολή ή ότι παραιτούμαστε από τις ευθύνες μας. Σημαίνει ότι προσπαθούμε να καταλάβουμε τι συμβαίνει ώστε να μπορούμε να το αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα.

Τι μπορούμε να κάνουμε διαφορετικά;

Όταν παρατηρούμε ότι αναβάλλουμε κάτι, μια χρήσιμη πρώτη ερώτηση δεν είναι «πώς θα αναγκάσω τον εαυτό μου να το κάνει;», αλλά «τι αισθάνομαι όταν σκέφτομαι ότι πρέπει να το κάνω;».

Αν η απάντηση είναι άγχος, μπορούμε να εξετάσουμε τι ακριβώς φοβόμαστε. Αν είναι ανία, μπορούμε να δεχτούμε ότι για ένα περιορισμένο διάστημα θα χρειαστεί να κάνουμε κάτι που δεν μας ευχαριστεί. Αν είναι θυμός ή αγανάκτηση, μπορούμε να αναρωτηθούμε απέναντι σε ποιον ή σε τι αντιστεκόμαστε. Αν είναι φόβος αποτυχίας, μπορεί να χρειάζεται να επανεξετάσουμε τις απαιτήσεις που έχουμε από τον εαυτό μας.

Παράλληλα, βοηθά να μειώσουμε το μέγεθος της πρώτης κίνησης. Όταν μια εργασία φαίνεται τεράστια, η σκέψη ότι πρέπει να την ολοκληρώσουμε μπορεί να μας παραλύει. Δεν χρειάζεται όμως να ολοκληρώσουμε τα πάντα για να ξεκινήσουμε. Μπορούμε να ανοίξουμε το έγγραφο, να γράψουμε την πρώτη παράγραφο, να κάνουμε ένα τηλεφώνημα ή να ασχοληθούμε για δέκα λεπτά. Η έναρξη συχνά είναι δυσκολότερη από τη συν.

Να καταλάβουμε τι μας λέει η αναβλητικότητα

Η αναβλητικότητα δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως ένα ελάττωμα χαρακτήρα. Μπορεί να είναι μια συμπεριφορά που έχει αποκτήσει συγκεκριμένη λειτουργία στη ζωή μας. Μας βοηθά προσωρινά να αποφύγουμε κάτι που μας προκαλεί άγχος, ανία, φόβο, θυμό ή πίεση. Ακριβώς γι’ αυτό δεν αρκεί πάντα να προσπαθήσουμε να γίνουμε περισσότερο πειθαρχημένοι. Αν δεν καταλάβουμε τι αποφεύγουμε, είναι πιθανό να συνεχίσουμε να αναζητούμε διαφορετικούς τρόπους για να μην το αντιμετωπίσουμε.

Ο στόχος δεν είναι επίσης να μην αναβάλουμε ποτέ τίποτα. Υπάρχουν στιγμές στις οποίες η αναβολή μιας υποχρέωσης είναι λογική, επειδή κάτι άλλο είναι σημαντικότερο ή επειδή πραγματικά χρειαζόμαστε ξεκούραση. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η αναβολή γίνεται ο συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε οτιδήποτε μας προκαλεί δυσφορία.

Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα παρατηρήσουμε ότι για ακόμη μία φορά αποφεύγουμε κάτι που γνωρίζουμε ότι χρειάζεται να γίνει, να μην βιαστούμε να χαρακτηρίσουμε τον εαυτό μας τεμπέλη. Μπορούμε αντίθετα να αναρωτηθούμε: «Τι είναι αυτό που κάνει τόσο δύσκολο για εμένα να ξεκινήσω;». Όταν κατανοήσουμε τη λειτουργία της αναβλητικότητας, έχουμε περισσότερες πιθανότητες να αλλάξουμε και τη συμπεριφορά. Όχι επειδή πιέσαμε ακόμη περισσότερο τον εαυτό μας, αλλά επειδή αρχίσαμε να καταλαβαίνουμε τι ακριβώς προσπαθούσε να αποφύγει.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα επικοινωνήσετε μαζί μου.

Υπάρχουν όμως στιγμές στις οποίες η σχέση μας με μια άποψη γίνεται πολύ πιο έντονη. Κάποιος διαφωνεί μαζί μας και, αντί να αισθανθούμε απλώς ενδιαφέρον ή περιέργεια για το πώς βλέπει εκείνος τα πράγματα, παρατηρούμε ότι εκνευριζόμαστε. Αισθανόμαστε την ανάγκη να απαντήσουμε αμέσως, να αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο ή να εντοπίσουμε το λάθος στη συλλογιστική του άλλου. Μερικές φορές η ένταση μιας τέτοιας συζήτησης μπορεί να είναι δυσανάλογη με τη σημασία του ίδιου του θέματος.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί μπορεί να είναι τόσο δύσκολο να ακούσουμε μια διαφορετική άποψη και ακόμη δυσκολότερο να παραδεχτούμε ότι ίσως χρειάζεται να αναθεωρήσουμε τη δική μας;

Η απάντηση δεν βρίσκεται πάντοτε στο πόσο καλά έχουμε εξετάσει τα στοιχεία. Ορισμένες φορές κρατάμε μια άποψη τόσο σταθερή επειδή αυτή έχει αρχίσει να συνδέεται με κάτι πολύ περισσότερο από το ίδιο το θέμα. Μπορεί να συνδέεται με τις αξίες μας, την ομάδα στην οποία αισθανόμαστε ότι ανήκουμε, την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας ή ακόμη και με το ποιοι πιστεύουμε ότι είμαστε.

Δεν είναι όλες οι απόψεις ίδιες

Αρχικά είναι χρήσιμο να κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα σε μια προσωπική προτίμηση, μια άποψη και έναν ισχυρισμό που μπορεί να ελεγχθεί με βάση συγκεκριμένα στοιχεία. Αν πούμε, για παράδειγμα, «μου αρέσει περισσότερο το καλοκαίρι από τον χειμώνα», περιγράφουμε μια προσωπική προτίμηση. Δεν υπάρχει κάτι που ο άλλος μπορεί να αποδείξει ως σωστό ή λάθος, γιατί μιλάμε για τη δική μας εμπειρία. Αν όμως πούμε «το καλοκαίρι είναι η καλύτερη εποχή του χρόνου», η διατύπωση αλλάζει. Παρουσιάζουμε πλέον μια προσωπική αξιολόγηση σαν να περιγράφει μια αντικειμενική πραγματικότητα. Ένας άνθρωπος που προτιμά τον χειμώνα δεν έχει απλώς διαφορετικό γούστο από εμάς αλλά, μέσα σε αυτή τη λογική, φαίνεται να «κάνει λάθος». Υπάρχουν, τέλος, ισχυρισμοί που μπορούν να εξεταστούν μέσα από δεδομένα. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορούμε να αναρωτηθούμε ποια στοιχεία υποστηρίζουν έναν ισχυρισμό, ποια τον αμφισβητούν και τι θα χρειαζόταν να μάθουμε για να καταλήξουμε σε ασφαλέστερο συμπέρασμα.

Στην καθημερινή ζωή, όμως, αυτές οι κατηγορίες συχνά μπερδεύονται. Μια προσωπική προτίμηση μπορεί να παρουσιάζεται σαν αντικειμενική αλήθεια, ενώ μια πεποίθηση που έχουμε αποκτήσει εδώ και χρόνια μπορεί να θεωρείται δεδομένη χωρίς να έχουμε αναρωτηθεί πρόσφατα σε ποια στοιχεία στηρίζεται. Αυτό από μόνο του δεν είναι παράξενο. Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν μια διαφορετική άποψη προκαλεί μέσα μας μια πολύ έντονη ανάγκη να υπερασπιστούμε τη δική μας.

Οι απόψεις μας δεν αφορούν μόνο αυτά που πιστεύουμε

Συχνά θεωρούμε ότι σχηματίζουμε τις απόψεις μας με έναν σχετικά απλό τρόπο: λαμβάνουμε πληροφορίες, τις αξιολογούμε και καταλήγουμε σε ένα συμπέρασμα. Στην πραγματικότητα, η διαδικασία είναι περισσότερο σύνθετη. Οι πεποιθήσεις και οι στάσεις μας μπορεί να εξυπηρετούν διαφορετικές ψυχολογικές λειτουργίες. Μπορούν να εκφράζουν τις αξίες μας, να μας βοηθούν να αισθανόμαστε ότι ανήκουμε σε μια ομάδα, να οργανώνουν έναν πολύπλοκο κόσμο και να υποστηρίζουν την εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας. Για παράδειγμα, μια συγκεκριμένη άποψη μπορεί να συνδέεται μέσα μας με το ότι θεωρούμε τον εαυτό μας δίκαιο, ενημερωμένο, λογικό, ανεξάρτητο ή συμπονετικό. Όταν συμβαίνει αυτό, η άποψη δεν αφορά πλέον αποκλειστικά το αντικείμενο της συζήτησης. Έχει αρχίσει να αποτελεί μέρος της προσωπικής μας ταυτότητας.

Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί ορισμένες συζητήσεις αποκτούν τόσο μεγάλη συναισθηματική ένταση. Αν μια άποψη είναι απλώς μια ιδέα που έχω, μπορώ ενδεχομένως να την εξετάσω και να την αλλάξω. Αν όμως η άποψη έχει γίνει μέρος του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τον εαυτό μου, η αμφισβήτησή της μπορεί να βιώνεται σαν αμφισβήτηση του ίδιου μου του εαυτού.

Όταν η άποψη γίνεται μέρος της ταυτότητάς μας

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος θεωρεί τον εαυτό του ιδιαίτερα ενημερωμένο και ορθολογικό. Έχει διαμορφώσει μια ισχυρή άποψη για ένα θέμα και την υποστηρίζει εδώ και χρόνια. Αν κάποια στιγμή βρεθεί αντιμέτωπος με στοιχεία που αμφισβητούν τη θέση του, θεωρητικά θα μπορούσε απλώς να εξετάσει τις νέες πληροφορίες και, αν χρειάζεται, να αναθεωρήσει. Στην πράξη όμως αυτό μπορεί να είναι πολύ πιο δύσκολο. Η αλλαγή της άποψης μπορεί να δημιουργήσει ερωτήματα όπως «πώς δεν το είχα καταλάβει τόσο καιρό;», «μήπως δεν είμαι τόσο καλά ενημερωμένος όσο νόμιζα;» ή «τι σημαίνει αυτό για όλες τις φορές που υποστήριξα αυτή τη θέση;».

Με άλλα λόγια, η αναθεώρηση δεν έχει μόνο γνωστικό κόστος, αλλά μπορεί να έχει και συναισθηματικό. Το ίδιο μπορεί να συμβεί όταν μια άποψη συνδέεται με την ηθική μας ταυτότητα. Αν πιστεύουμε ότι μια συγκεκριμένη θέση αποδεικνύει ότι είμαστε καλοί, δίκαιοι ή υπεύθυνοι άνθρωποι, τότε κάποιος που αμφισβητεί αυτή τη θέση μπορεί να φαίνεται ότι αμφισβητεί ταυτόχρονα και τον χαρακτήρα μας. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν υπερασπιζόμαστε μόνο μια ιδέα. Υπερασπιζόμαστε την εικόνα που έχουμε δημιουργήσει για τον εαυτό μας.

Η ανάγκη να ανήκουμε επηρεάζει και αυτά που πιστεύουμε

Οι απόψεις μας δεν διαμορφώνονται σε κοινωνικό κενό. Όλοι ανήκουμε σε οικογένειες, παρέες, επαγγελματικές ομάδες, κοινωνικές κοινότητες και ευρύτερα σύνολα ανθρώπων με τα οποία μοιραζόμαστε ορισμένες αξίες και πεποιθήσεις. Η αίσθηση του ανήκειν είναι σημαντική για τον άνθρωπο και αυτό μπορεί να επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο τοποθετούμαστε απέναντι σε διάφορα ζητήματα. Ορισμένες απόψεις δεν δηλώνουν μόνο «αυτό πιστεύω», αλλά ταυτόχρονα επικοινωνούν και «με αυτούς τους ανθρώπους ταυτίζομαι».

Όταν μια πεποίθηση είναι στενά συνδεδεμένη με μια ομάδα που έχει σημασία για εμάς, η αλλαγή γνώμης μπορεί να γίνει ακόμη δυσκολότερη. Μπορεί να αισθανόμαστε ότι δεν αλλάζουμε απλώς άποψη, αλλά ότι απομακρυνόμαστε από τους ανθρώπους με τους οποίους έχουμε συνδεθεί. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ορισμένες συζητήσεις, ιδιαίτερα γύρω από κοινωνικά, ηθικά ή πολιτικά ζητήματα, μπορεί να γίνουν τόσο έντονες. Η διαφωνία δεν αφορά μόνο τα δεδομένα. Μπορεί να αγγίζει την ταυτότητα, τις αξίες και την αίσθηση του ανήκειν.

Γιατί η διαφωνία μπορεί να μοιάζει προσωπική επίθεση;

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι πολλές φορές το σώμα μας αντιδρά στη διαφωνία πριν ακόμη προλάβουμε να σκεφτούμε ψύχραιμα τι είπε ο άλλος. Μπορεί να αισθανθούμε ένταση, ταχυκαρδία, σφίξιμο ή εκνευρισμό και να εμφανιστεί σχεδόν αμέσως η ανάγκη να απαντήσουμε.Αυτή η αντίδραση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η άποψή μας είναι σωστή ή λανθασμένη. Μπορεί όμως να αποτελεί μια ένδειξη ότι το συγκεκριμένο θέμα έχει για εμάς μεγαλύτερη συναισθηματική σημασία από όση αντιλαμβανόμαστε αρχικά.

Σε μια τέτοια στιγμή αξίζει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς προσπαθούμε να υπερασπιστούμε. Προσπαθούμε να εξετάσουμε αν ένας ισχυρισμός είναι σωστός ή προσπαθούμε να αποδείξουμε ότι εμείς έχουμε δίκιο; Ακούμε πραγματικά τι λέει ο άλλος ή περιμένουμε απλώς να τελειώσει για να απαντήσουμε; Θα μπορούσαμε να δεχτούμε ένα στοιχείο που έρχεται σε αντίθεση με τη θέση μας ή έχουμε ήδη αποφασίσει ότι οτιδήποτε λέει η άλλη πλευρά είναι λανθασμένο;Η διαφορά ανάμεσα στην περιέργεια και στην άμυνα είναι σημαντική. Όταν είμαστε περίεργοι, θέλουμε να καταλάβουμε. Όταν βρισκόμαστε σε άμυνα, ο βασικός μας στόχος γίνεται να προστατεύσουμε τη θέση μας.

Το ότι πιστεύουμε κάτι έντονα δεν σημαίνει ότι έχουμε περισσότερα στοιχεία

Ένα ακόμη σημείο που συχνά ξεχνάμε είναι ότι η βεβαιότητα με την οποία πιστεύουμε κάτι δεν αποτελεί απόδειξη ότι αυτό είναι σωστό. Μπορούμε να αισθανόμαστε απολύτως βέβαιοι για μια άποψη και παρ’ όλα αυτά να έχουμε ελλιπείς πληροφορίες. Η ένταση της πεποίθησης και η ποιότητα των αποδείξεων είναι δύο διαφορετικά πράγματα. Αυτό είναι δύσκολο να το αναγνωρίσουμε, επειδή υποκειμενικά η βεβαιότητα μοιάζει πολύ πειστική. Όταν κάτι μας φαίνεται αυτονόητο, μπορεί να δυσκολευόμαστε να φανταστούμε πώς ένας λογικός άνθρωπος θα μπορούσε να καταλήξει σε διαφορετικό συμπέρασμα. Έτσι, αντί να αναρωτηθούμε τι πληροφορίες έχει ο άλλος, μπορεί να αρχίσουμε να κάνουμε υποθέσεις για τον χαρακτήρα ή τα κίνητρά του.Μπορεί να σκεφτούμε ότι είναι αφελής, αδιάφορος, κακοπροαίρετος ή απλώς ανενημέρωτος. Με αυτόν τον τρόπο η συζήτηση απομακρύνεται ακόμη περισσότερο από το αρχικό θέμα και μετατρέπεται σε σύγκρουση μεταξύ δύο ανθρώπων που προσπαθούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους.

Γιατί αναζητούμε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν αυτά που ήδη πιστεύουμε;

Όταν έχουμε σχηματίσει μια άποψη, είναι φυσικό να παρατηρούμε ευκολότερα πληροφορίες που συμφωνούν με αυτήν. Αντίθετα, οι πληροφορίες που την αμφισβητούν μπορεί να μας δημιουργούν δυσφορία και να τις εξετάζουμε με πολύ αυστηρότερα κριτήρια. Για παράδειγμα, όταν διαβάζουμε κάτι που επιβεβαιώνει αυτό που ήδη πιστεύουμε, μπορεί να το αποδεχτούμε γρήγορα ως αξιόπιστο. Αν όμως διαβάσουμε κάτι που υποστηρίζει την αντίθετη θέση, είναι πιθανότερο να ψάξουμε αμέσως ποιος το έγραψε, ποια είναι τα κίνητρά του και ποια λάθη μπορεί να υπάρχουν στην επιχειρηματολογία του. Το να αξιολογούμε κριτικά τις πληροφορίες είναι φυσικά σημαντικό. Το ερώτημα είναι αν χρησιμοποιούμε τα ίδια κριτήρια και για τις πληροφορίες με τις οποίες συμφωνούμε.

Μια χρήσιμη άσκηση είναι να παρατηρήσουμε πόσο εύκολα αποδεχόμαστε κάτι που μας επιβεβαιώνει και πόσο εύκολα απορρίπτουμε κάτι που μας διαψεύδει. Αυτή η παρατήρηση μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο οι ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις μας επηρεάζουν την επεξεργασία νέων πληροφοριών.

Τι θα σήμαινε για εμένα αν είχα άδικο;

Μία από τις πιο χρήσιμες ερωτήσεις όταν παρατηρούμε ότι υπερασπιζόμαστε μια άποψη με ιδιαίτερη ένταση είναι: «Τι θα σήμαινε για εμένα αν τελικά είχα άδικο;». Αρχικά η απάντηση μπορεί να φαίνεται απλή. Θα σήμαινε απλώς ότι κάναμε λάθος. Αν όμως εξετάσουμε λίγο περισσότερο την αντίδρασή μας, μπορεί να ανακαλύψουμε ότι το λάθος έχει αποκτήσει μεγαλύτερο νόημα. Ίσως το να έχω άδικο σημαίνει για εμένα ότι δεν είμαι αρκετά έξυπνος ή ενημερωμένος. Ίσως φοβάμαι ότι θα χάσω την εκτίμηση των άλλων. Μπορεί να αισθάνομαι ότι θα εκτεθώ ή ότι θα χρειαστεί να παραδεχτώ πως για μεγάλο χρονικό διάστημα υποστήριζα κάτι που δεν ήταν σωστό. Ίσως, τέλος, η αλλαγή γνώμης να με απομακρύνει από μια ομάδα ή από ανθρώπους των οποίων η αποδοχή είναι σημαντική για εμένα. Όσο περισσότερο μια άποψη έχει συνδεθεί με τέτοιες ανάγκες, τόσο δυσκολότερο γίνεται να την εξετάσουμε με πραγματική αντικειμενικότητα.

Η αλλαγή γνώμης δεν είναι ένδειξη αδυναμίας

Συχνά αντιμετωπίζουμε την αλλαγή γνώμης σαν ένδειξη ασυνέπειας. Ένας άνθρωπος που αλλάζει θέση μπορεί να θεωρηθεί αναποφάσιστος ή να κατηγορηθεί ότι «δεν ξέρει τι πιστεύει». Υπάρχει όμως και ένας διαφορετικός τρόπος να δούμε την αναθεώρηση. Αν αποκτούμε νέες πληροφορίες και είμαστε πρόθυμοι να προσαρμόσουμε την άποψή μας σε αυτές, η αλλαγή μπορεί να αποτελεί ένδειξη ψυχολογικής ευελιξίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αλλάζουμε γνώμη κάθε φορά που κάποιος διαφωνεί μαζί μας. Ούτε ότι όλες οι απόψεις είναι εξίσου σωστές. Σημαίνει ότι μπορούμε να έχουμε μια σταθερή θέση χωρίς να χρειαζόμαστε την πεποίθηση ότι είναι αδύνατον να κάνουμε λάθος. Ένας άνθρωπος μπορεί να πει «με βάση όσα γνωρίζω αυτή τη στιγμή, αυτή είναι η άποψή μου» και ταυτόχρονα να παραμένει διαθέσιμος να εξετάσει νέα δεδομένα. Αυτή η στάση δεν αποδυναμώνει απαραίτητα την άποψή του. Αντίθετα, δείχνει ότι δεν χρειάζεται να μετατρέψει μια πεποίθηση σε απόλυτη βεβαιότητα για να αισθανθεί ασφαλής.

Πώς μπορούμε να είμαστε πιο διαλλακτικοί με τις απόψεις μας;

Ένας τρόπος είναι να προσέχουμε τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «έτσι είναι τα πράγματα» και στο «έτσι τα βλέπω αυτή τη στιγμή». Η δεύτερη διατύπωση δεν σημαίνει ότι δεν έχουμε άποψη. Αναγνωρίζει απλώς ότι βλέπουμε το θέμα μέσα από τη δική μας οπτική και με βάση τις πληροφορίες που έχουμε μέχρι σήμερα.

Μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε τι θα μπορούσε πραγματικά να μας κάνει να αλλάξουμε γνώμη. Αν η απάντηση είναι «τίποτα», τότε ίσως αξίζει να εξετάσουμε αν έχουμε απέναντί μας μια θέση που βασίζεται σε στοιχεία ή μια πεποίθηση που έχει γίνει τόσο σημαντική για την ταυτότητά μας ώστε δεν επιτρέπουμε πλέον να αμφισβητηθεί.

Ένα ακόμη χρήσιμο βήμα είναι να προσπαθούμε να καταλάβουμε τη θέση του άλλου πριν επιχειρήσουμε να την αντικρούσουμε. Αυτό δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε μαζί του. Μπορούμε να κατανοήσουμε πώς ένας άνθρωπος έφτασε σε ένα συμπέρασμα και ταυτόχρονα να εξακολουθούμε να θεωρούμε το συμπέρασμα λανθασμένο.

Η δυνατότητα να ακούμε χωρίς να αισθανόμαστε ότι απειλούμαστε αποτελεί σημαντικό μέρος μιας ουσιαστικής συζήτησης.

Να έχουμε απόψεις χωρίς να γινόμαστε οι απόψεις μας

Ο στόχος δεν είναι να σταματήσουμε να έχουμε ισχυρές πεποιθήσεις ούτε να αντιμετωπίζουμε κάθε ζήτημα σαν να μην υπάρχει σωστό και λάθος. Υπάρχουν θέματα για τα οποία υπάρχουν ισχυρά επιστημονικά δεδομένα, όπως υπάρχουν και αξίες που ένας άνθρωπος μπορεί δικαιολογημένα να θεωρεί πολύ σημαντικές. Το ζητούμενο είναι να μπορούμε να διακρίνουμε την άποψη από την ταυτότητά μας. Το γεγονός ότι αλλάζω γνώμη για κάτι δεν σημαίνει ότι χάνω τον εαυτό μου. Το γεγονός ότι κάποιος διαφωνεί μαζί μου δεν σημαίνει απαραίτητα ότι με απορρίπτει ως άνθρωπο. Και το γεγονός ότι έκανα λάθος δεν σημαίνει ότι είμαι λιγότερο έξυπνος, αξιόλογος ή ικανός. Αντίθετα, η δυνατότητα να αναγνωρίσουμε ένα λάθος και να ενσωματώσουμε νέες πληροφορίες μπορεί να είναι ένδειξη ωριμότητας και όχι αδυναμίας.

Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που μια διαφορετική άποψη μας προκαλέσει έντονο εκνευρισμό, να αξίζει να μην επικεντρωθούμε αμέσως στο πώς θα αποδείξουμε ότι ο άλλος έχει άδικο. Μπορούμε πρώτα να παρατηρήσουμε τη δική μας αντίδραση και να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό που αισθανόμαστε ότι απειλείται. Μερικές φορές θα διαπιστώσουμε ότι έχουμε ισχυρά επιχειρήματα και λόγους να διατηρήσουμε τη θέση μας. Άλλες φορές μπορεί να ανακαλύψουμε ότι αυτό που υπερασπιζόμαστε τόσο έντονα δεν είναι μόνο μια ιδέα, αλλά κάτι που έχουμε συνδέσει με την εικόνα μας, τις αξίες μας ή την ανάγκη μας να ανήκουμε κάπου.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα επικοινωνήσετε μαζί μου.

Στην πραγματικότητα, όμως, ο θυμός είναι ένα φυσιολογικό ανθρώπινο συναίσθημα. Όπως η χαρά, η λύπη, ο φόβος και η απογοήτευση, αποτελεί μέρος του συναισθηματικού μας κόσμου και έχει τη δική του λειτουργία. Το πρόβλημα δεν είναι ότι θυμώνουμε. Το σημαντικό είναι να μπορούμε να καταλάβουμε γιατί θυμώνουμε, τι συμβαίνει μέσα μας εκείνη τη στιγμή και κυρίως τι επιλέγουμε να κάνουμε με αυτόν τον θυμό. Ένας άνθρωπος μπορεί να αισθάνεται έντονο θυμό χωρίς να γίνεται επιθετικός, όπως μπορεί επίσης να χρησιμοποιήσει αυτό το συναίσθημα ως αφορμή για να αναγνωρίσει μια ανάγκη του, να θέσει ένα όριο, να διεκδικήσει κάτι σημαντικό ή να αλλάξει μια κατάσταση που τον δυσκολεύει.

Γιατί θυμώνουμε;

Ο θυμός εμφανίζεται συνήθως όταν αντιλαμβανόμαστε ότι κάτι σημαντικό για εμάς έχει παραβιαστεί, όταν αισθανόμαστε αδικία, όταν κάποιος ξεπερνά τα όριά μας ή όταν μια κατάσταση μας εμποδίζει να πετύχουμε κάτι που θεωρούμε σημαντικό. Μπορεί επίσης να εμφανιστεί όταν αισθανόμαστε ότι κάποιος μας υποτιμά, μας αγνοεί ή δεν μας αντιμετωπίζει με τον σεβασμό που περιμένουμε. Αυτό σημαίνει ότι ο θυμός συχνά μεταφέρει μια πληροφορία. Μπορεί να μας δείχνει ότι υπάρχει ένα όριο που χρειάζεται να προστατεύσουμε, μια ανάγκη που δεν έχει αναγνωριστεί ή μια κατάσταση την οποία δεν θέλουμε πλέον να ανεχόμαστε.

Ας σκεφτούμε, για παράδειγμα, έναν άνθρωπο που δέχεται συνεχώς επιπλέον υποχρεώσεις στην εργασία του χωρίς να μπορεί να πει «όχι». Στην αρχή μπορεί να αισθάνεται απλώς κούραση ή πίεση. Σταδιακά, όμως, μπορεί να αρχίσει να θυμώνει με τους συναδέλφους ή τον προϊστάμενό του. Αν αντιμετωπίσει τον θυμό του αποκλειστικά ως κάτι που πρέπει να καταπιέσει, ίσως χάσει μια σημαντική πληροφορία: ότι έχει ξεπεράσει τα όριά του και χρειάζεται να αρχίσει να τα επικοινωνεί πιο καθαρά. Ο θυμός, επομένως, δεν είναι απαραίτητα το πρόβλημα. Μερικές φορές είναι το μήνυμα ότι υπάρχει ένα πρόβλημα που χρειάζεται την προσοχή μας.

Άλλο θυμός και άλλο επιθετικότητα

Μία από τις σημαντικότερες διακρίσεις που χρειάζεται να κάνουμε είναι ανάμεσα στο συναίσθημα και στη συμπεριφορά. Το ότι αισθανόμαστε θυμό δεν σημαίνει ότι πρέπει να φωνάξουμε, να προσβάλουμε, να απειλήσουμε ή να πληγώσουμε κάποιον. Ο θυμός είναι συναίσθημα. Η επιθετικότητα είναι συμπεριφορά.

Μπορούμε να είμαστε πολύ θυμωμένοι και ταυτόχρονα να επιλέξουμε να εκφράσουμε αυτό που αισθανόμαστε χωρίς να επιτεθούμε στον άλλον. Μπορούμε, για παράδειγμα, να πούμε ότι μια συμπεριφορά μας ενόχλησε, ότι δεν επιθυμούμε να επαναληφθεί ή ότι χρειαζόμαστε λίγο χρόνο πριν συνεχίσουμε μια συζήτηση. Αυτή η διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική γιατί πολλοί άνθρωποι φοβούνται τον θυμό τους ακριβώς επειδή τον ταυτίζουν με την απώλεια ελέγχου. Θεωρούν ότι αν επιτρέψουν στον εαυτό τους να παραδεχτεί «είμαι θυμωμένος», αυτό σημαίνει ότι θα ξεσπάσουν. Στην πραγματικότητα, η αναγνώριση του συναισθήματος μπορεί να μας δώσει περισσότερες δυνατότητες να το διαχειριστούμε πριν φτάσουμε σε ένα ξέσπασμα.

Η ερμηνεία που δίνουμε στον θυμό

Ένα σημαντικό στοιχείο του θυμού είναι ότι δεν επηρεάζεται μόνο από αυτό που συμβαίνει, αλλά και από την ερμηνεία που δίνουμε σε αυτό που συμβαίνει.

Ας υποθέσουμε ότι οδηγούμε και ένας άλλος οδηγός μπαίνει ξαφνικά μπροστά μας χωρίς να μας δώσει προτεραιότητα. Αν η πρώτη μας σκέψη είναι «το έκανε επίτηδες, δεν σέβεται κανέναν και νομίζει ότι ο δρόμος του ανήκει», είναι πολύ πιθανό ο θυμός μας να αυξηθεί γρήγορα. Αν, αντίθετα, σκεφτούμε ότι ίσως δεν μας είδε ή ότι έκανε απλώς ένα λάθος, πιθανότατα θα εξακολουθήσουμε να ενοχλούμαστε, αλλά η συναισθηματική ένταση μπορεί να είναι μικρότερη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να δικαιολογούμε κάθε συμπεριφορά ούτε ότι οι άλλοι έχουν πάντοτε καλές προθέσεις. Σημαίνει ότι είναι χρήσιμο να αναγνωρίζουμε πότε αντιμετωπίζουμε τη δική μας ερμηνεία ως βεβαιότητα. Πολλές φορές ο θυμός ενισχύεται όταν αποδίδουμε αυτόματα αρνητική πρόθεση στον άλλον. Θεωρούμε ότι μας αγνόησε επίτηδες, ότι ήθελε να μας προσβάλει, ότι προσπαθεί να μας εκμεταλλευτεί ή ότι συμπεριφέρεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο επειδή δεν μας σέβεται. Μερικές φορές αυτό μπορεί πράγματι να συμβαίνει. Άλλες φορές όμως υπάρχουν διαφορετικές εξηγήσεις τις οποίες δεν έχουμε εξετάσει.

Μια χρήσιμη ερώτηση σε τέτοιες στιγμές είναι: «Τι γνωρίζω πραγματικά και τι υποθέτω;». Ακόμη και αυτή η μικρή παύση μπορεί να δημιουργήσει την απαραίτητη απόσταση ανάμεσα στο συναίσθημα και στην αντίδρασή μας.

Όταν βλέπουμε μόνο τη συμπεριφορά και όχι ολόκληρο τον άνθρωπο

Όταν είμαστε θυμωμένοι, είναι εύκολο να περιορίσουμε τον άλλον στη συγκεκριμένη συμπεριφορά που μας ενόχλησε. Ένας άνθρωπος που συμπεριφέρθηκε αγενώς γίνεται στο μυαλό μας «αγενής άνθρωπος». Κάποιος που έκανε ένα λάθος γίνεται «ανεύθυνος», ενώ κάποιος που δεν ανταποκρίθηκε στις προσδοκίες μας μπορεί γρήγορα να χαρακτηριστεί «αδιάφορος» ή «εγωιστής».

Αυτή η τάση είναι κατανοητή, αλλά συχνά μας οδηγεί σε πολύ απόλυτες ερμηνείες. Οι άνθρωποι είναι πιο σύνθετοι από μία συμπεριφορά ή μία δύσκολη στιγμή. Όλοι μπορεί να έχουμε υπάρξει απότομοι όταν ήμασταν πιεσμένοι, αφηρημένοι όταν αντιμετωπίζαμε ένα προσωπικό πρόβλημα ή λιγότερο διαθέσιμοι όταν οι δικές μας αντοχές είχαν εξαντληθεί.

Το να προσπαθούμε να δούμε τον άλλον ως έναν σύνθετο άνθρωπο δεν σημαίνει ότι ακυρώνουμε αυτό που έκανε. Μια συμπεριφορά μπορεί να εξακολουθεί να είναι λανθασμένη ή να χρειάζεται να βάλουμε ένα σαφές όριο. Μπορούμε όμως να διαφωνούμε με τη συμπεριφορά χωρίς να μετατρέπουμε αυτομάτως τον άνθρωπο απέναντί μας σε εχθρό. Αυτό μπορεί να μειώσει την ένταση του θυμού και να μας επιτρέψει να αποφασίσουμε πιο ψύχραιμα πώς θέλουμε να αντιδράσουμε.

Τι υπάρχει πίσω από τον θυμό;

Μερικές φορές ο θυμός είναι το πιο εμφανές συναίσθημα, αλλά όχι το μοναδικό. Πίσω από αυτόν μπορεί να υπάρχει απογοήτευση, φόβος, αίσθημα αδικίας, ντροπή, ανασφάλεια ή πληγωμένη αξιοπρέπεια.

Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος μπορεί να θυμώσει πολύ όταν ο σύντροφός του αργήσει να απαντήσει σε ένα μήνυμα. Επιφανειακά, το ζήτημα μπορεί να φαίνεται ότι είναι η καθυστέρηση. Αν όμως παρατηρήσει καλύτερα την αντίδρασή του, μπορεί να συνειδητοποιήσει ότι αυτό που πραγματικά τον επηρέασε ήταν ο φόβος ότι δεν είναι σημαντικός για τον άλλον ή ότι αγνοείται.

Αντίστοιχα, ένας γονέας μπορεί να θυμώνει έντονα όταν το παιδί του δεν ακολουθεί μια οδηγία, ενώ πίσω από τον θυμό μπορεί να υπάρχει αγωνία για την ασφάλεια ή το μέλλον του παιδιού. Ένας εργαζόμενος μπορεί να θυμώνει όταν δεν αναγνωρίζεται η προσπάθειά του, αλλά αυτό που τον πονά περισσότερο να είναι η αίσθηση ότι δεν τον εκτιμούν. Το να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι άλλο υπάρχει πίσω από τον θυμό δεν σημαίνει ότι κάθε θυμός «κρύβει» απαραίτητα κάποιο άλλο συναίσθημα. Σημαίνει ότι αξίζει να εξετάσουμε ολόκληρη τη συναισθηματική μας εμπειρία αντί να μένουμε μόνο στην πρώτη αντίδραση.

Η καταπίεση του θυμού

Επειδή ο θυμός θεωρείται συχνά αρνητικός, αρκετοί άνθρωποι έχουν μάθει να τον καταπιέζουν. Μπορεί να αποφεύγουν τη σύγκρουση, να συμφωνούν ενώ στην πραγματικότητα διαφωνούν ή να δυσκολεύονται να εκφράσουν ότι μια συμπεριφορά τούς έχει ενοχλήσει. Εξωτερικά μπορεί να φαίνονται ήρεμοι, αλλά εσωτερικά να συσσωρεύεται δυσαρέσκεια.

Η συνεχής καταπίεση δεν εξαφανίζει απαραίτητα το συναίσθημα. Μερικές φορές ο θυμός εμφανίζεται αργότερα με διαφορετικούς τρόπους: ως ένταση, απότομη συμπεριφορά, παθητική επιθετικότητα ή ένα δυσανάλογα έντονο ξέσπασμα για κάτι φαινομενικά ασήμαντο. Γι’ αυτό ο στόχος δεν είναι ούτε να ξεσπάμε κάθε φορά που θυμώνουμε ούτε να προσποιούμαστε ότι δεν θυμώνουμε ποτέ. Είναι να αναγνωρίζουμε το συναίσθημα και να βρίσκουμε έναν τρόπο έκφρασης που δεν βλάπτει ούτε εμάς ούτε τους άλλους.

Τι μπορούμε να κάνουμε τη στιγμή που θυμώνουμε;

Το πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσουμε ότι βρισκόμαστε σε κατάσταση έντασης. Ο θυμός δεν εμφανίζεται μόνο στις σκέψεις μας αλλά και στο σώμα. Μπορεί να αισθανθούμε τους μυς μας να σφίγγουν, την αναπνοή να γίνεται πιο γρήγορη, την καρδιά να χτυπά εντονότερα ή μια ισχυρή παρόρμηση να απαντήσουμε αμέσως.

Αν παρατηρήσουμε αυτά τα σημάδια εγκαίρως, μπορούμε να αποφύγουμε μια αντίδραση που αργότερα θα μετανιώσουμε. Μερικές φορές η πιο χρήσιμη επιλογή είναι να μην απαντήσουμε αμέσως. Μπορούμε να πάρουμε λίγο χρόνο, να απομακρυνθούμε προσωρινά από τη συζήτηση ή να επιστρέψουμε στο θέμα όταν η ένταση έχει μειωθεί.

Στη συνέχεια, μπορούμε να προσπαθήσουμε να προσδιορίσουμε τι ακριβώς μας θύμωσε. Ήταν αυτό που πραγματικά συνέβη ή η πρόθεση που αποδώσαμε στον άλλον; Αισθανθήκαμε ότι παραβιάστηκε ένα όριό μας; Νιώσαμε ότι δεν μας σέβονται; Υπάρχει κάτι που χρειάζεται να επικοινωνήσουμε;

Μπορούμε επίσης να αναζητήσουμε εναλλακτικές εξηγήσεις για τη συμπεριφορά του άλλου. Όχι με στόχο να τον δικαιολογήσουμε, αλλά για να αποφύγουμε να εγκλωβιστούμε σε μία μόνο ερμηνεία όταν δεν έχουμε όλα τα δεδομένα.

Ο θυμός μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγή

Υπάρχουν καταστάσεις στις οποίες ο θυμός μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντική κινητήρια δύναμη. Η αδικία, η παραβίαση των δικαιωμάτων μας ή η επαναλαμβανόμενη καταπάτηση των ορίων μας είναι λογικό να προκαλούν θυμό. Το ερώτημα είναι πώς θα αξιοποιήσουμε την ενέργεια που δημιουργεί αυτό το συναίσθημα.

Μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε για να κάνουμε μια δύσκολη συζήτηση που αποφεύγαμε, να θέσουμε ένα όριο, να απομακρυνθούμε από μια κατάσταση που μας βλάπτει ή να διεκδικήσουμε μια αλλαγή. Σε ένα ευρύτερο επίπεδο, ο θυμός απέναντι σε μια αδικία μπορεί να κινητοποιήσει ανθρώπους να οργανωθούν και να προσπαθήσουν να αλλάξουν κάτι που θεωρούν προβληματικό. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο θυμός δεν είναι εχθρός. Μπορεί να αποτελέσει πληροφορία και κινητοποίηση. Για να είναι όμως χρήσιμος, χρειάζεται να μετατραπεί σε συνειδητή δράση και όχι σε ανεξέλεγκτη επιθετικότητα.

Να μάθουμε να ακούμε τον θυμό χωρίς να τον αφήνουμε να αποφασίζει για εμάς

Η υγιής διαχείριση του θυμού δεν σημαίνει ότι πρέπει να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου τίποτα δεν μας ενοχλεί. Ένας άνθρωπος που δεν θυμώνει ποτέ δεν είναι απαραίτητα πιο ψυχικά υγιής από έναν άνθρωπο που θυμώνει. Μπορεί απλώς να έχει μάθει να αγνοεί ή να καταπιέζει το συναίσθημά του.

Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η σχέση που έχουμε με τον θυμό μας. Μπορούμε να τον αναγνωρίσουμε χωρίς να τρομάζουμε από αυτόν; Μπορούμε να καταλάβουμε τι τον προκάλεσε; Μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα γεγονότα από τις ερμηνείες μας και να αποφασίσουμε πώς θέλουμε να αντιδράσουμε αντί να ακολουθήσουμε την πρώτη μας παρόρμηση;

Ο θυμός δεν χρειάζεται ούτε να καταπιέζεται ούτε να δικαιολογεί συμπεριφορές που πληγώνουν τους άλλους. Μπορεί να γίνει μια ευκαιρία να κατανοήσουμε καλύτερα τις ανάγκες, τα όρια και τις προσδοκίες μας. Την επόμενη φορά, λοιπόν, που θα θυμώσουμε, ίσως αντί να προσπαθήσουμε αμέσως να απαλλαγούμε από αυτό το συναίσθημα ή να το εκφράσουμε χωρίς σκέψη, να αξίζει να σταθούμε για λίγο και να αναρωτηθούμε: «Τι ακριβώς με θύμωσε τόσο πολύ σε αυτή την κατάσταση και τι χρειάζομαι να κάνω με αυτό;».

Η απάντηση δεν θα εξαφανίσει απαραίτητα τον θυμό. Μπορεί όμως να μας βοηθήσει να τον κατανοήσουμε και να επιλέξουμε έναν τρόπο αντίδρασης που προστατεύει τόσο εμάς όσο και τις σχέσεις μας.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα επικοινωνήσετε μαζί μου.

Μπορεί, για παράδειγμα, να αντιληφθούμε ότι κάποιος από το επαγγελματικό ή κοινωνικό μας περιβάλλον δεν μας συμπαθεί ιδιαίτερα. Δεν έχουμε στενή σχέση μαζί του και η γνώμη του πιθανότατα δεν επηρεάζει ουσιαστικά τη ζωή μας. Μπορεί ακόμη και εμείς οι ίδιοι να μην αισθανόμαστε ιδιαίτερη συμπάθεια για εκείνον. Παρ’ όλα αυτά, η σκέψη ότι δεν μας συμπαθεί μπορεί να μας απασχολήσει πολύ περισσότερο από όσο θα περιμέναμε. Αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε αν κάναμε κάτι λάθος, αν είπαμε κάτι που παρεξηγήθηκε, τι άποψη έχει σχηματίσει για εμάς και αν θα έπρεπε να κάνουμε κάτι για να αλλάξουμε την κατάσταση.

Γιατί όμως μας ενδιαφέρει τόσο πολύ η αποδοχή ακόμη και ανθρώπων που δεν είναι σημαντικοί για εμάς; Η απάντηση συχνά δεν βρίσκεται τόσο στο συγκεκριμένο πρόσωπο όσο σε αυτό που σημαίνει για εμάς η απόρριψη.

Η ανάγκη για αποδοχή και σύνδεση

Η ανάγκη να ανήκουμε και να αισθανόμαστε αποδεκτοί αποτελεί βασικό κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Από τα πρώτα χρόνια της ζωής μας εξαρτόμαστε από τους σημαντικούς ανθρώπους γύρω μας όχι μόνο για τη φροντίδα και την προστασία μας, αλλά και για να αναπτύξουμε σταδιακά μια αίσθηση ασφάλειας και σταθερότητας. Μέσα από αυτές τις πρώτες σχέσεις αρχίζουμε να μαθαίνουμε τι σημαίνει εγγύτητα, πώς αντιμετωπίζονται οι διαφωνίες και τι συμβαίνει όταν κάποιος θυμώνει ή απογοητεύεται μαζί μας.

Καθώς μεγαλώνουμε, φυσικά, οι συνθήκες αλλάζουν. Ως ενήλικες μπορούμε να επιλέγουμε τις σχέσεις μας, να απομακρυνόμαστε από ανθρώπους που δεν μας ταιριάζουν και να διαφωνούμε χωρίς να εξαρτάται η επιβίωσή μας από την αποδοχή τους. Παρ’ όλα αυτά, το συναισθηματικό μας σύστημα δεν ακολουθεί πάντοτε αυτή τη λογική με τον ίδιο τρόπο. Για τον λόγο αυτό, η κοινωνική απόρριψη μπορεί να προκαλεί έντονη δυσφορία ακόμη και όταν γνωρίζουμε ότι η γνώμη του συγκεκριμένου ανθρώπου δεν θα έπρεπε αντικειμενικά να έχει τόσο μεγάλη σημασία. Το ουσιαστικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πάντα «γιατί θέλω να με συμπαθεί αυτός ο άνθρωπος;». Πιο χρήσιμο μπορεί να είναι να αναρωτηθούμε τι σημαίνει για εμάς το γεγονός ότι κάποιος δεν μας αποδέχεται ή δεν έχει θετική γνώμη για εμάς.

Όταν η δυσαρέσκεια των άλλων γίνεται πηγή άγχους

Δεν αντιδρούν όλοι οι άνθρωποι με τον ίδιο τρόπο στην απόρριψη. Κάποιος μπορεί να μάθει ότι ένας συνάδελφος δεν τον συμπαθεί και να το προσπεράσει σχετικά εύκολα, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να το σκέφτεται για ημέρες, προσπαθώντας να καταλάβει τι πήγε στραβά. Αυτή η διαφορετική αντίδραση μπορεί να συνδέεται, μεταξύ άλλων, με προηγούμενες εμπειρίες και με τον τρόπο με τον οποίο έχουμε μάθει να αντιλαμβανόμαστε τις σχέσεις. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η αποδοχή είναι σχετικά σταθερή, έχει περισσότερες ευκαιρίες να μάθει ότι μια διαφωνία ή ένας θυμός δεν σημαίνει απαραίτητα απώλεια της σχέσης. Ένας γονέας μπορεί να θυμώσει ή να διαφωνήσει μαζί του και, παρ’ όλα αυτά, η σχέση να παραμένει ασφαλής. Σταδιακά, το παιδί μπορεί να κατανοήσει ότι η προσωρινή δυσαρέσκεια του άλλου δεν ισοδυναμεί με εγκατάλειψη ή απόρριψη.

Δεν μεγαλώνουν όμως όλοι οι άνθρωποι μέσα σε τέτοιες συνθήκες. Σε ορισμένες οικογένειες, η αποδοχή μπορεί να βιώνεται ως ασταθής ή να εξαρτάται από συγκεκριμένες συμπεριφορές. Ένα παιδί μπορεί, για παράδειγμα, να αισθάνεται ότι πρέπει να είναι ήσυχο, ευχάριστο, επιτυχημένο ή ιδιαίτερα προσεκτικό ώστε να διατηρείται η ηρεμία στο σπίτι. Μπορεί επίσης να έχει μεγαλώσει με έναν γονέα επικριτικό, απρόβλεπτο ή συναισθηματικά απόμακρο. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το παιδί μπορεί να μάθει να παρατηρεί πολύ προσεκτικά τις αντιδράσεις των άλλων. Ένας διαφορετικός τόνος στη φωνή, μια αλλαγή στην έκφραση του προσώπου ή μια ξαφνική σιωπή μπορεί να αποκτούν μεγάλη σημασία, επειδή το παιδί προσπαθεί να καταλάβει αν κάτι έχει αλλάξει στη σχέση και αν χρειάζεται να κάνει κάτι για να αποκαταστήσει την ισορροπία. Αυτή η προσαρμογή μπορεί να ήταν χρήσιμη μέσα στο περιβάλλον στο οποίο αναπτύχθηκε. Στην ενήλικη ζωή, όμως, μπορεί να εκφράζεται ως έντονη ευαισθησία απέναντι στη δυσαρέσκεια ή την απόρριψη των άλλων.

Γιατί υπεραναλύουμε τις αντιδράσεις των άλλων;

Ένας συνηθισμένος τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται αυτή η ευαισθησία είναι η υπερανάλυση των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων. Μπορεί να φύγουμε από μια συνάντηση και να αρχίσουμε να αναπαράγουμε στο μυαλό μας τη συζήτηση, προσπαθώντας να καταλάβουμε αν είπαμε κάτι που ενόχλησε τον άλλον ή αν κάποια αντίδρασή του έκρυβε δυσαρέσκεια. Το ίδιο μπορεί να συμβεί όταν στέλνουμε ένα μήνυμα και η απάντηση καθυστερεί ή είναι πιο σύντομη από ό,τι περιμέναμε. Ενώ υπάρχουν πολλές πιθανές εξηγήσεις, το μυαλό μπορεί να οδηγηθεί γρήγορα στο συμπέρασμα ότι εμείς κάναμε κάτι λάθος.

Σε αυτές τις στιγμές δεν προσπαθούμε μόνο να καταλάβουμε τι συνέβη. Συχνά προσπαθούμε να αποκτήσουμε βεβαιότητα για το τι σκέφτεται ο άλλος και για το αν η σχέση παραμένει ασφαλής. Το πρόβλημα είναι ότι στις ανθρώπινες σχέσεις η απόλυτη βεβαιότητα σπάνια είναι εφικτή. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με ακρίβεια τι σκέφτεται κάθε άνθρωπος, πώς ερμήνευσε κάθε λέξη μας ή ποιοι άλλοι παράγοντες επηρεάζουν τη συμπεριφορά του. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να αποκτήσουμε αυτή τη βεβαιότητα, τόσο περισσότερο μπορεί να εγκλωβιζόμαστε στην υπερανάλυση. Παρατηρούμε περισσότερες λεπτομέρειες, αναζητούμε περισσότερες ενδείξεις και τελικά αυξάνεται το άγχος που αρχικά προσπαθούσαμε να μειώσουμε.

Δεν είναι πάντα θέμα χαμηλής αυτοεκτίμησης

Συχνά θεωρούμε ότι ένας άνθρωπος που επηρεάζεται έντονα από τη γνώμη των άλλων έχει απαραίτητα χαμηλή αυτοεκτίμηση. Αυτό όμως είναι μια αρκετά απλουστευμένη εξήγηση. Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει τις ικανότητές του, να έχει επιτυχίες, να διατηρεί ουσιαστικές σχέσεις και γενικά να έχει μια αρκετά θετική εικόνα για τον εαυτό του, αλλά να δυσκολεύεται πολύ όταν αντιλαμβάνεται ότι κάποιος είναι θυμωμένος, απογοητευμένος ή αρνητικός απέναντί του.

Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να πιστεύουμε ότι έχουμε αξία και στο να μπορούμε να παραμένουμε συναισθηματικά σταθεροί όταν κάποιος δεν μας εγκρίνει. Στη δεύτερη περίπτωση, το ζήτημα αφορά περισσότερο την ανοχή μας απέναντι στη δυσαρέσκεια και την απόρριψη. Μπορούμε να δεχτούμε ότι κάποιος έχει αρνητική γνώμη για εμάς χωρίς να αισθανθούμε την ανάγκη να την αλλάξουμε αμέσως; Μπορούμε να συνεχίσουμε να εμπιστευόμαστε τη δική μας αντίληψη για τον εαυτό μας όταν ένας άλλος άνθρωπος μας βλέπει διαφορετικά; Αυτές είναι δεξιότητες που αναπτύσσονται σταδιακά και δεν σχετίζονται αποκλειστικά με το πόσο «σίγουροι» αισθανόμαστε γενικά για τον εαυτό μας.

Η πραγματικότητα είναι ότι δεν μπορούμε να αρέσουμε σε όλους

Μία από τις σημαντικότερες παραδοχές στις ανθρώπινες σχέσεις είναι ότι μπορούμε να συμπεριφερόμαστε με σεβασμό, να έχουμε καλές προθέσεις και παρ’ όλα αυτά να μη μας συμπαθούν όλοι. Οι άνθρωποι έχουν διαφορετικούς χαρακτήρες, αξίες, ανάγκες, εμπειρίες και τρόπους επικοινωνίας. Κάποιος μπορεί να μη νιώθει άνετα μαζί μας επειδή έχουμε διαφορετικό τρόπο έκφρασης ή επειδή δεν ταιριάζουν οι προσωπικότητές μας. Μπορεί να έχει σχηματίσει μια λανθασμένη εντύπωση ή να ερμηνεύει τη συμπεριφορά μας μέσα από δικές του προηγούμενες εμπειρίες. Μερικές φορές, πολύ απλά, δύο άνθρωποι δεν ταιριάζουν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε αρνητική γνώμη πρέπει να αγνοείται. Σημαίνει όμως ότι δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε κάθε περίπτωση αντιπάθειας ως απόδειξη ότι υπάρχει κάτι προβληματικό σε εμάς. Όπως και εμείς δεν αισθανόμαστε συμπάθεια ή οικειότητα με κάθε άνθρωπο που γνωρίζουμε, έτσι και οι άλλοι δεν είναι υποχρεωμένοι να αισθάνονται θετικά απέναντί μας. Η αποδοχή αυτής της πραγματικότητας μπορεί να είναι δύσκολη, ιδιαίτερα για έναν άνθρωπο που έχει μάθει να συνδέει την αποδοχή των άλλων με τη δική του αίσθηση ασφάλειας. Παράλληλα, όμως, μπορεί να είναι ιδιαίτερα απελευθερωτική, γιατί μας επιτρέπει να σταματήσουμε να αναλαμβάνουμε την ευθύνη για κάθε συναίσθημα και κάθε γνώμη που έχουν οι άλλοι για εμάς.

Πότε αξίζει να εξετάσουμε τη δική μας συμπεριφορά;

Το να αποδεχτούμε ότι δεν μπορούμε να αρέσουμε σε όλους δεν σημαίνει ότι σταματάμε να εξετάζουμε τη συμπεριφορά μας ή ότι αδιαφορούμε για τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζουμε τους άλλους. Η αυτοπαρατήρηση και η δυνατότητα να δεχόμαστε ανατροφοδότηση είναι σημαντικά στοιχεία των υγιών σχέσεων. Αν ένας άνθρωπος μας πει ότι τον πληγώσαμε ή αν παρατηρούμε ότι το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται επανειλημμένα σε διαφορετικές σχέσεις, είναι χρήσιμο να αναρωτηθούμε αν υπάρχει κάτι στη συμπεριφορά μας που χρειάζεται να δούμε πιο προσεκτικά. Μπορούμε να εξετάσουμε αν πράγματι κάναμε κάτι για το οποίο χρειάζεται να αναλάβουμε ευθύνη, αν η συμπεριφορά μας συμφωνεί με τις αξίες μας και αν υπάρχει κάτι που θα θέλαμε να κάνουμε διαφορετικά στο μέλλον.

Το σημαντικό είναι να μπορούμε να ξεχωρίζουμε την υγιή αυτοπαρατήρηση από την προσπάθεια να γίνουμε αρεστοί σε όλους. Στην πρώτη περίπτωση εξετάζουμε τη συμπεριφορά μας επειδή θέλουμε να είμαστε συνεπείς με τις αξίες μας και να δημιουργούμε πιο υγιείς σχέσεις. Στη δεύτερη, προσπαθούμε να αλλάξουμε τον εαυτό μας κυρίως για να αποφύγουμε το δυσάρεστο συναίσθημα της απόρριψης.

Τι μπορούμε να κάνουμε όταν μας απασχολεί υπερβολικά η γνώμη κάποιου;

Ένα πρώτο βήμα είναι να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τι ακριβώς μας ενοχλεί. Αντί να επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στο πώς θα αλλάξουμε τη γνώμη του άλλου, μπορούμε να αναρωτηθούμε γιατί η συγκεκριμένη γνώμη έχει αποκτήσει τόσο μεγάλη σημασία για εμάς. Τι φοβόμαστε ότι αποδεικνύει το γεγονός ότι κάποιος δεν μας συμπαθεί; Μήπως το ερμηνεύουμε ως ένδειξη ότι κάναμε κάτι λάθος, ότι δεν είμαστε αρκετά καλοί ή ότι υπάρχει κίνδυνος να μας απορρίψουν και άλλοι άνθρωποι;

Χρήσιμο είναι επίσης να διαχωρίζουμε τα γεγονότα από τις υποθέσεις μας. Το γεγονός μπορεί να είναι ότι κάποιος απάντησε πιο σύντομα από ό,τι συνήθως. Η υπόθεση είναι ότι το έκανε επειδή είναι θυμωμένος μαζί μας. Το γεγονός μπορεί να είναι ότι κάποιος δεν μας προσκάλεσε σε μια συνάντηση. Η ερμηνεία ότι αυτό συνέβη επειδή δεν μας συμπαθεί είναι μόνο μία από τις πιθανές εξηγήσεις. Αυτός ο διαχωρισμός δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε τη διαίσθησή μας, αλλά μας βοηθά να μην αντιμετωπίζουμε αυτόματα κάθε σκέψη μας ως δεδομένο.

Τέλος, χρειάζεται να αποδεχτούμε σταδιακά ότι ένα μέρος των σχέσεων βρίσκεται έξω από τον έλεγχό μας. Μπορούμε να ελέγξουμε τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφερόμαστε, το αν είμαστε ειλικρινείς και σεβαστικοί, το αν ζητάμε συγγνώμη όταν χρειάζεται και το αν βάζουμε όρια όταν είναι απαραίτητο. Δεν μπορούμε όμως να ελέγξουμε την τελική εικόνα που θα σχηματίσει κάθε άνθρωπος για εμάς.

Ο στόχος δεν είναι να φτάσουμε στο σημείο να μη μας ενδιαφέρει καθόλου τι σκέφτονται οι άλλοι. Οι σχέσεις έχουν σημασία και είναι φυσιολογικό να θέλουμε να μας αγαπούν, να μας εκτιμούν και να μας αποδέχονται οι άνθρωποι που είναι σημαντικοί για εμάς. Η δυσκολία εμφανίζεται όταν η ανάγκη για αποδοχή γίνεται τόσο έντονη ώστε η διάθεσή μας, οι επιλογές μας ή η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας εξαρτώνται από το αν οι άλλοι είναι ευχαριστημένοι μαζί μας.

Η μεγαλύτερη συναισθηματική ελευθερία έρχεται όταν μπορούμε να εξετάσουμε με ειλικρίνεια τη συμπεριφορά μας, να διορθώσουμε ό,τι πραγματικά χρειάζεται διόρθωση και, ταυτόχρονα, να δεχτούμε ότι δεν είναι δυνατόν να ελέγξουμε τη γνώμη όλων. Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος δεν μας συμπαθεί δεν αποτελεί από μόνο του απόδειξη ότι έχουμε κάνει κάτι λάθος ούτε καθορίζει την αξία μας.

Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα μας απασχολήσει έντονα η αρνητική γνώμη κάποιου, αντί να αναρωτηθούμε αμέσως «πώς μπορώ να τον κάνω να αλλάξει γνώμη για μένα;», να έχει περισσότερο νόημα να αναρωτηθούμε: «Γιατί είναι τόσο σημαντικό για μένα να έχει αυτός ο άνθρωπος καλή γνώμη για εμένα;». Η απάντηση σε αυτή την ερώτηση μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε όχι τόσο τον άλλον, αλλά τον τρόπο με τον οποίο εμείς έχουμε μάθει να σχετιζόμαστε με την αποδοχή, την απόρριψη και τελικά με τον ίδιο μας τον εαυτό.

Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα επικοινωνήσετε μαζί μου.